مسأله دیگری که اینجا مطرح می‌کنند این است که می‌فرمایند: در بسیاری از موارد در تشخیص اینکه کدام حرکت ارادی است و کدام حرکت طبیعی، اشتباهی نیست، لکن اطباء (یا اطباء فیلسوف[١] ) در مسأله حرکت نبض اختلاف کرده‌اند. در این مسأله دو اختلاف هست. اختلاف اول ـ که مقداری هم عجیب به نظر می‌رسد ـ این است که آیا حرکت نبض طبیعی است یا ارادی؟ حاجی از اینکه که کسی احتمال بدهد حرکت نبض ارادی باشد اظهار تعجب می‌کند. حرکت نبض و حرکت قلب به یکدیگر وابسته‌اند؛ اگر حرکت قلب ارادی باشد حرکت نبض هم ارادی می‌شود، ولی حرکت قلب را هیچ کس نمی‌گوید ارادی است.

بحث دیگری که در حرکت نبض داشته‌اند این است که آیا حرکت نبض أینی است یا وضعی و یا کمّی؟ باز حاجی اینجا اظهار تعجب می‌کند و می‌گوید چه کسی احتمال می‌دهد که حرکت نبض أینی باشد به این معنا که نقل مکان بکند؟! آنچه که مورد سؤال است فقط این است که حرکت نبض آیا وضعی است یا کمّی؟ آنهایی که می‌گویند «حرکت نبض کمّی است» می‌گویند حرکت نبض عملی است نظیر عمل قلب و همان طور که حجم قلب کوچک و بزرگ می‌شود نبض هم انبساط و انقباض پیدا می‌کند و اگر انقباض و انبساط در کار باشد حرکت، کمّی است. ولی بعضی دیگر می‌گویند: در حرکت نبض انقباض و انبساط در کار نیست، بلکه مثل این است که یک سر نبض در یک جا بند باشد و سر دیگر در جای دیگر و حالتی شبیه قیام و قعود انسان داشته باشد. پس حرکت نبض، وضعی است. البته اینها بحثهایی نیست که مربوط به فیلسوف باشد، بلکه مربوط به علمای طبیعی است.

حرکت تنفس

حرکت تنفس چطور؟ البته حرکت تنفس قابل بحث است. در باب حرکت تنفس بسیاری خیال می‌کنند که این حرکت ارادی نیست و مثل حرکت قلب و نبض یک حرکت طبیعی

[١] . در قدما معمولا اطباء، فيلسوف هم بودند و اكثر فلاسفه هم طبيب بودند.