«حرکت بالعرض» اینگونه نیست که واقعا دو حرکت وجود داشته باشد که یکی طفیلی دیگری است، بلکه یک حرکت است که به دو چیز نسبت می‌دهیم، به یکی بالذات نسبت می‌دهیم و به دیگری بالعرض. «حرکت بالعرض» از قبیل وصف شیء به حال متعلَّق است که در علوم ادبی مطرح است و به اصطلاح از قبیل واسطه در عروض است، ولی «حرکت بالتبع» از قبیل واسطه در ثبوت است.

منشأ اختلاف نظر مرحوم آخوند و علامه طباطبایی

این اختلاف نظر که مرحوم آخوند می‌گویند «بالعرض» و آقای طباطبایی می‌گویند «بالتبع»، مبتنی بر این است که ما برای مقوله اضافه و جده اصالت قائل باشیم یا نباشیم. کلام آقای طباطبایی مبنی بر اصالت داشتن این دو مقوله است و روی مبنای خودشان که هر حرکت جوهری به تبع خودش حرکتهای عرضی به وجود می‌آورد، می‌گویند حرکت مضاف، حرکت بالتبع است. پس دو حرکت موجود است: یکی حرکت موضوع که جوهر است و دیگری حرکت مضاف، و حرکت مضاف طفیلی حرکت جوهر است.

ولی مرحوم آخوند که اینجا فرموده «حرکت بالعرض» نظرش به این است که اصلا وجود مضاف وجود بالعرض است؛ یعنی اصلا «مضاف» و به طور کلی نسب و اضافات، وجود حقیقی ندارند، بلکه از قبیل معقولات ثانیه‌اند. البته نمی‌توان گفت مرحوم آخوند در مورد این مطلب در همه جا بیان واحد دارد. ایشان در بعضی جاها کوشش می‌کند برای مضافْ وجود حقیقی قائل شود و حتی می‌گوید «بعضی گفته‌اند حکما در مورد اشیائی بحث می‌کنند که اصلا وجود حقیقی ندارند بلکه وجود اعتباری دارند و از قبیل نسب و اضافات‌اند»، بعد کوشش می‌کند ثابت کند که اینها وجود دارند. ولی در آخر هم جز این ثابت نمی‌شود که وجود اینها به وجود منشأ انتزاع است؛ یعنی در آخر هم برای اینها نمی‌توان وجود حقیقی ثابت کرد و همان وجود منشأ انتزاع است که بالضروره به اینها نسبت داده می‌شود.

معنی عدم حرکت در مقولات دیگر

می‌رویم سراغ مقوله متی و مقوله أن‌یفعل[١] . در این دو مقوله هم، اینکه می‌گوییم

[١] . [اگرچه استاد در اينجا به مقوله انفعال تصريح نكرده‌اند ولی از مطالب بعدی ايشان استفاده می‌شودكه اين مقوله هم حكم دو مقوله متی و فعل را دارد.]