لازَمان واقع شود. توضیح اینکه: وقتی قوه را به تناهی و لاتناهی متصف می‌کنیم، به اعتبار اثرش است. یکی از لا تناهی ها لاتناهی شِدّی بود. وقتی جسمی حرکت می‌کند (چه با معاوق چه بدون معاوق) مسافتی را در زمانی طی می‌کند. هرچه قوه بیشتر باشد، جسم مسافت را در زمان کمتری طی می‌کند. بنابراین اگر قوه در حدی بیشتر باشد که غیرمتناهی باشد معنایش این است که شدت حرکت، غیرمتناهی باشد. شدت غیرمتناهی یعنی از نظر کوتاهی زمان به صفر برسد، و این یعنی آنِ شروع و آنِ پایان حرکت یکی باشد و حرکت اساسا زمان نداشته باشد. چنین چیزی محال است و با ماهیت و واقعیت حرکت و با حرکت بودنِ حرکت سازگار نیست[١] .

بسیار خوب، این مطلب درست است. ولی بعد ایشان این طور گفت: چون بالضروره ممتنع است حرکتی غیرمتناهی شِدّی باشد، پس فلا شک أنّ التأثیر القسری إنّما یختلف باختلاف القابل المقسور. اشکال ما به این مطلبِ دوم است. مطلب اول این است: چون حرکتِ غیرمتناهی شدةً محال است پس حرکت باید از نظر شِدّی متناهی باشد. و مطلب دوم که مورد مناقشه ماست اینکه: آنوقت اختلاف این شدتها در چیست؟ می‌فرماید: فلاشک که تأثیر قاسر به اختلاف قابلِ مقسور اختلاف پیدا می‌کند؛ یعنی منشأ اختلاف در شدت، فقط و فقط قابل است.

اینجا ممکن است دو مناقشه مطرح شود. یک مناقشه این است: چرا شما این را به تأثیر قاسر (یعنی به تأثیری که قوه قسری باشد) اختصاص دادید در حالی که قوه طبعی هم همین طور است؟ همان طور که قوه قسری نمی‌تواند تأثیر غیرمتناهی داشته باشد و حرکت غیرمتناهی از قوه قسری محال است، حرکت غیرمتناهی از قوه طبعی هم محال است. پس همان طور که اختلاف مراتب این به اختلاف قابلِ مقسور است، در آن هم می‌گوییم: اختلاف مراتب به اختلاف ]قابل[ است. خلاصه چرا شما این مطلب را به تأثیر قسری اختصاص دادید؟

جواب

این اشکال را ممکن است کسی این طور جواب دهد: الان بحث ما در قوه قسری است؛

[١] . اين مثل طفره می‌شود؛ نظير اينكه بگوييم: جسمی مسافتی را طی می‌كند ولی در همان «آن» كه درنقطه اول است، در نقطه آخر هم هست و مراتب وسط را طی نمی‌كند.