بوعلی جواب می‌دهد: «این دو حرکت متضاد نیستند» و تمسک می‌جوید به این جهت که ملاک تضاد، اختلاف بدایات و نهایات است و اینها بدایات و نهایاتشان یکی است، پس بینشان تضاد نیست؛ چون این که مبدأ یک حرکت است منتهای حرکت دیگری است و آن که منتهای یک حرکت است مبدأ حرکت دیگری است و در واقع این که مبدأ یک حرکت است مبدأ حرکت دیگر هم واقع می‌شود.

اینجا مرحوم آخوند مطلب را با «فیه تأمل» به پایان می‌برند.

توضیح حاجی سبزواری

مرحوم حاجی می‌گوید: با این «فیه تأمل» کأنّه مرحوم آخوند می‌گوید حق با ابوریحان است که می‌گوید «میان حرکت غربی و حرکت شرقی تضاد است» و اینکه شما[٢] گفتید حرکت غربی و حرکت شرقی بدایت و نهایتشان یکی است صحیح نیست. شیخ کأ نّه این طور گفته: در حرکت وضعی، ما هر نقطه‌ای را که مبدأ بگیریم همان نقطه منتهاست و مبدأ و منتها در هر حرکت یکی است و تضاد آن وقتی است که حرکتها دو مبدأ و دو منتها داشته باشند. این «فیه تأمل» می‌گوید: اینجا هم دو مبدأ و دو منتها وجود دارد. اگر شما می‌گویید «این شیء که دیروز از اینجا حرکت کرد امروز در همان نقطه است» ما می‌گوییم: وضع امروز غیر از وضع دیروز است، وضع دیروز عوض و معدوم شد و وضع جدیدی به وجود آمد؛ یعنی این، مثل دیروز است نه عین دیروز.

[١] . قدما معتقد بودند فلك الافلاك از مشرق به مغرب حركت می‌كند و حركت يوميه از اين حركت پيدامی‌شود، ولی افلاك ديگری در داخل فلك الافلاك (مثل فلك البروج) از مغرب به مشرق حركتمی‌كنند.

[٢] . [ خطاب به ابن سينا.]