ببینید! عمده مطلب چیز دیگری است؛ یعنی باز بحث از اینجا به مطلب دیگری منتقل می‌شود که قابل مطالعه است. مرحوم آخوند و امثال ایشان انصافا این بحث را مقداری مشوّش بیان کرده‌اند و آن طور که باید، مطلب را منظّم و منقّح نگفته‌اند. ایشان ابتدا آن برهان اول را گفته و بعد می‌گوید «این برای مستبصر کافی است ولی ما مطلب را توضیح می‌دهیم». بعد در ایضاح، به برهان دیگری وارد می‌شوند که غیر از برهان اول است، ولی انسان خیال می‌کند که دنباله همان برهان اول است. این برهان دوم هم به همین بیانی که ما گفتیم، مخدوش است. آن حرفهایی که بعدا می‌گویند، اگر هم درست باشد اصلا مطلب دیگری است که حالا پایه آن مطلب دیگر را عرض می‌کنم.

خلاصه شک

توضیح اینکه: مستشکلین[١] مطلب را به این صورت در آورده‌اند که: برهان شما بر این اساس است که سرعت و بطو و قهرا زمان حرکت، فقط و فقط بستگی دارد به معاوق، در حالی که این طور نیست و خود حرکت هم به حد معینی از زمان و مقدار معینی از سرعت احتیاج دارد و مازاد آن بستگی دارد به معاوق. این خلاصه حرفشان بود.

جواب خواجه

خواجه می‌گوید: شما سرعت و بطو را چه دیده‌اید؟ (درست توجه بفرمایید!) شما خیال کرده‌اید حرکت، خودش چیزی است و سرعت و بطو به منزله عرض و عارض برای حرکتند. بعد گفته‌اید: «الحرکة بذاتها یستدعی قدرآ من الزمان و المعاوق یستدعی قدرآ آخر

[١] . اين طور كه اينجا نقل می‌كنند ظاهرا اشكال از ابوالبركات بغدادی و فخر رازی شروع شده.