بلکه شأن طبیعت و قانون طبیعت این است که هروقت برخلاف جهت اصلی‌اش قسر شد تلاش می‌کند برای بازگشت به حال اولش. نظیر این که در بدن موجود زنده همیشه یک قوه عود به سلامت وجود دارد؛ یعنی بدن نسبت به سلامت و بیماری لااقتضاء نیست، بلکه وقتی عامل بیماری وارد بدن شد دو عامل با آن مبارزه می‌کند: یکی دوایی که طبیب می‌دهد و دیگری خود طبیعت بدن، و بلکه عامل عمده سلامت، خود طبیعت بدن است و طبیب و دوا به کمک و معاونت طبیعت می‌آیند. فرق موجود زنده و غیر آن هم همین است. بر این سنگ اگر خراشی وارد شود فقط یک عامل می‌تواند آن را جبران کند و آن، عامل بیرونی است و طبیعت سنگ در این جهت فعالیتی ندارد. اما موجود زنده، اعم از گیاه و حیوان و انسان، از جمله خاصیتهایش و بلکه ـ به قول بعضی ـ خاصیت اصلی‌اش همین است و بعضی اصلا حیات را به همین خاصیت تعریف کرده و گفته‌اند حیات یعنی اینکه موجود حالتی پیدا کند که به موجب آن با هر وضع متضادی در حال جنگ باشد و بخواهد آن را از بین ببرد. وقتی که بر بدن انسان خراشی وارد می‌شود این خراش را چه چیزی تأمین و جبران می‌کند؟ خود طبیعت بدن است که چنین کاری می‌کند[١] .

حال که این مطلب معلوم شد، جواب این شخص روشن می‌شود. این شخص گفت لازمه این که طبیعت مقسور (یا به تعبیر صحیح بوعلی: میل قسری) در مقابل طبیعت قرار گرفته و تعادل برقرار شده باشد این است که اگر یک لحظه سکون برقرار شود همیشه سکون برقرار بماند، چون مقاوم (یعنی هوا) از بین رفته است. جواب می‌دهیم: ]درست است که مقاومت هوا از بین رفته، ولی[ طبیعت که از بین نرفته است. این مثل این است که می‌گوییم در یک انسان مریض که بیماری بر طبیعت غلبه دارد، هم طبیعت فعالیت می‌کند که بیماری را از بین ببرد و هم عامل بیرونی که دوا باشد. تا می‌رسد به حدی که آن

[١] . سؤال : مگر ايشان بعدا نمی‌گويند حركت قسری هم ناشی از طبيعت است؟استاد : بله، ولی طبيعتِ در حال قسر. طبيعتِ در حال قسر با طبيعت در غير حال قسر فرق می‌كند. درواقع مطابق نظر بوعلی طبيعت غير مقسور طبيعی است كه ميلی ايجاد می‌كند كه طبيعی است، ولیطبيعت مقسوره آن است كه ميلی در جهت ديگر ايجاد كرده است. در اينجا هم عامل، ميل قسریاست، نه اينكه طبيعت از بين رفته باشد.سؤال : آيا ميل اول هم باقی است؟استاد : نه، ميل اول از بين رفته، ولی ميل جديد پيدا شده است و طبيعت با اين وضع و ميل جديدمبارزه می‌كند. وقتی كه ميل طبيعی باشد، ميان آن و طبيعت ملائمت است، ولی وقتی ميل قسری بهوجود می‌آيد خود طبيعت بر ضد آن فعاليت می‌كند.