درسهای اسفار ط-صدرا - مطهری، مرتضی - الصفحة ٢٤٢
به نسبت معین مختلف، در سومی هم به همان نسبت اختلاف دارند. اینجا شما میگویید: «این دو در مسافت با یکدیگر اتفاق دارند». در چه چیزی اختلاف دارند؟ در معاوقت. معاوقت که جزء ثلاثه متناسبه نیست[١] .
پس مغالطه در اینجاست که زمان، سرعت و مسافت به عنوان ثلاثه متناسبه ذکر شدهاند و از معاوقت چیزی گفته نشده و اگر هم گفته میشد، برایش دلیلی وجود نداشت، ولی بعد در برهان در یکی از این دو تناسب نتیجه درست است ولی به درد مدعا نمیخورد و در تناسب دوم میخواهید نتیجه بگیرید چون معاوقت یک دهم است، پس زمان هم یک دهم است. بعد، از اینجا قیاس دیگری ترتیب میدهید و میگویید: اگر زمان جسم «ج» یک دهم باشد لازم میآید زمان عدیم المیل با زمان ذی المیل (ولو ذی المیل الضعیف) برابر باشد و حال آنکه محال است که ذی المعاوق با غیر ذی المعاوق برابر باشد.
خلاصه در این برهان آن تناسب دوم مخدوش است؛ یعنی نمیتوانید ثابت کنید که
[١] . سؤال : معاوقت با سرعت تناسب دارد.استاد : شما از اين چه نتيجهای میخواهيد بگيريد؟ معاوقت غير از سرعت است. بحث در اين استكه اگر دو حركت در يكی از اين سه امر متفق باشند و در يكی ديگر هم به نسبت معين اختلاف داشتهباشند، كشف میكنيم كه در سومی هم اختلافشان به همان نسبت است. اگر در اينجا میگفتيم «درمسافت اتفاق دارند و در زمان به نسبت معين اختلاف دارند پس در سرعت هم به همان نسبتاختلاف دارند» يا میگفتيم «در مسافت متفقاند و در سرعت به نسبت معين اختلاف دارند پس درزمان هم به همان نسبت اختلاف دارند» درست بود، ولی اينجا اين طور نمیگوييم، اينجا میگوييم :«اين دو در مسافت متفقاند و در معاوقت با يكديگر اختلاف دارند به نسبت يك دهم». اين، دليلنمیشود بر اينكه پس در زمان هم به همان نسبت اختلاف دارند.ـ خودتان فرموديد اختلاف در معاوقت در زمان هم اثر میگذارد.استاد : اثر میگذارد ولی به چه دليل به آن نسبت باشد؟ـ علی ای حال اختلاف زمان پيدا میكنند.استاد : البته كه اختلاف پيدا میكنند، ولی شما میخواهيد اختلاف متناسب پيدا كنيد. ما هم شكنداريم در اين كه اگر در معاوقت اختلاف داشته باشند در زمان هم اختلاف دارند، ولی شما میخواهيدثابت كنيد كه اختلاف زمان به همان نسبت اختلاف معاوق است. اين را از كجا ثابت میكنيد؟ اين رانمیشود اثبات كرد و حال اينكه مدعا همين است. ما در اين، اشكال نداريم كه اگر دو جسم با يك قوهحركت كنند و در معاوقت اختلاف داشته باشند قهرا سرعتشان و زمانشان هم اختلاف دارند. ولی ما ازكجا میتوانيم ثابت كنيم كه ميزان اختلاف در زمان و اختلاف در سرعت متناسب است با اختلاف درمعاوقت؟!