رسیدیم به اینجا که آن نظریه منسوب به ارسطو (نظریه دفع) به هر حال مردود است چه از نظر علمای ما و چه از نظر علمای جدید[١] . بعد در اینجا نظریات سه‌گانه‌ای مطرح شد: نظریه متکلمین، نظریه بوعلی و نظریه مرحوم آخوند.

از نظر بعضی از متکلمین، در حرکات مورد بحث، علیت وجود دارد ولی به این شکل که هر مرتبه‌ای از حرکت، علت است برای مرتبه بعدی؛ یعنی حرکت، مولِّد است. این حرف متکلمین نظیر حرفی است که مادّیون می‌گویند. مادیون می‌گویند «اینجا یک توالد خودرو است»، متکلمین هم می‌گویند «توالد خودرو» ولی به این معنا که هر حرکتی حرکت می‌زاید.

اما از نظر بوعلی اینچنین نیست که حرکت حرکت بزاید، بلکه آن قاسر و عاملِ اول، منشأ وجود کیفیتی می‌شود که همراه جسم وجود دارد و این کیفیت عامل حرکت است. بوعلی اسم این کیفیت را «میل» می‌گذارد. پس بنا بر نظریه بوعلی هم، در اینجا علیت

[١] . نظريه جذب شايد متعلق به ارسطو نباشد، ولی به هر حال اين نظريه هم باطل است.