بیشتر مطالب این فصل همان مطالبی است که در شفا آمده و قسمت خیلی کمی هم از المباحث المشرقیة است و یک قسمت کم ولی خیلی اصیل و مفیدی ـ که مربوط به همین نظریه صدرالمتألهین است که عرض کردیم ـ از خود ایشان است.

آیا حرکت وضعی می‌تواند قسری باشد؟

از جمله حرفهایی که شیخ و امثال او ذکر کرده‌اند و یک مقدار هم فخر رازی بر آن اضافه کرده این است که تا الان هر چه بحث کردیم راجع به حرکتهای قسری أینی بود، حال آیا در حرکتهای دیگر هم (یعنی حرکت وضعی، حرکت کیفی، حرکت کمّی و حرکت جوهری) حرکت قسری هست یا نه؟ گفته‌اند: بله، هست. حرکت وضعی، ممکن است قسری باشد. به عقیده این آقایان حرکت وضعی طبعی، جز به صورت ارادی وجود ندارد؛ یعنی حرکت وضعی ]طبعی[ طبیعی (در مقابل ارادی) وجود ندارد[١] . پس این آقایان می‌گویند: حرکت وضعی طبعی ارادی، ممکن است وجود داشته باشد[٢] . اگر انسانی به دور خودش بچرخد این حرکت، حرکت وضعی طبعی ارادی است[٣].

حال آیا حرکت وضعی قسری نیز می‌تواند وجود داشته باشد؟ آیا شئ می‌تواند به دور خودش بچرخد ولی به قسر؟ اینجا یک حرف خوبی می‌زنند ولی هیچ توضیحی نمی‌دهند. می‌گویند: اگر حرکت وضعی قسری بخواهد موجود شود، در آنِ واحد معلولِ دو چیز است: یک جذب و یک دفع؛ یعنی محصول دو قوه جذب و دفع که در عالم واقع وجود دارند، یک حرکت وضعی قسری است. مثلا از نظر این آقایان حرکت زمین به دور خودش یک حرکت وضعی قسری و ناشی از جذب و دفع است[٤] .

در اینجا فخر رازی مطلبی اضافه کرده و بعد مثالی ذکر کرده که هم در عبارت خود او، آنجا که به بیان این مثال پرداخته، ابهام است و هم در عبارت مرحوم آخوند که عبارت

[١] . اينجا اين مطلب را بيان نكرده‌اند ولی نظرشان همين است.

[٢] . قدما برای فلك چنين حركتی قائل بودند.

[٣] . قبلا هم گفته‌ايم كه ميان طبعی و طبيعی نبايد خلط شود.

[٤] . امروزيها حركت بيضی شكل زمين به دور خورشيد را معلول جذب و دفع می‌دانند، ولی اين آقايانمطلق حركات دوری را معلول جذب و دفع می‌دانند.