از نظریه ارسطوست[١] . در مورد نظریه ارسطو آنچه اینها می‌گویند، یک مقدار درست است، ]چون[ ارسطو به حرکت قسری درونی ـ آنچنان که ما می‌گوییم ـ قائل نیست، ولی اینها می‌گویند «ارسطو معتقد بوده که هر حرکتی نیازمند به محرک بیرونی است» و مسأله محرک درونی را نه خودشان فرض می‌کنند و نه می‌گویند ارسطو فرض کرده. بعد هم می‌گویند: «طبق قانون جبر نیوتن نظریه ارسطو باطل شد، پس آن اصل فلسفی که آن برهان معروف الهیات (برهان باب حرکت) مستند به آن است از بیخ غلط است. حرکت نیازمند به محرک نیست بلکه تغییر حرکت نیازمند به محرک است.»

نظریه نیوتن در تعارض با نظریات متکلمین و بوعلی و صدرالمتألهین نیست

حال اگر ما به این آقایان نظریه متکلمین (یعنی نظریه تولّد) را عرضه بداریم[٢] ، آیا قانون جبر نیوتن همان طور که نظریه ارسطو را رد کرده نظریه متکلمین را هم رد کرده است؟ نه، متکلم در اینجا می‌گوید: من هم عینا حرف نیوتن را می‌گویم؛ من هم می‌گویم اگر جسمی به حرکت در آمد، اگر مانعی نباشد، إلی الأبد به حرکتش ادامه می‌دهد، اما شما این مطلب را این طور تفسیر می‌کنید که حرکت نیازمند به محرک نیست، ولی من می‌گویم حرکت نیازمند به محرک هست ولی محرک هر حرکتی مرتبه قبلی آن است.

پس نظریه نیوتن نظریه متکلمین را رد نکرده و متکلم هم در نتیجه عین همان را می‌گوید، با این تفاوت که تفسیر متکلم با تفسیر این آقایان فرق می‌کند.

برویم سراغ حرف بوعلی. می‌گوییم: قانون جبر نیوتن می‌گوید «اگر بر جسمی حرکت وارد شد این حرکت إلی الأبد ادامه پیدا می‌کند»، نظریه ارسطو باطل شد ولی آیا نظریه بوعلی هم که می‌گوید «علت حرکت، میلی است که در اثر قاسر به وجود آمده» باطل می‌شود؟ نه، نظریه بوعلی هم باطل نمی‌شود، ولی تفسیر بوعلی با تفسیر این آقایان فرق می‌کند. این آقایان این پدیده را به این شکل تفسیر می‌کنند : «پس حرکت نیازمند به محرک نیست»، ولی بوعلی می‌گوید: حرکت نمی‌شود نیازمند به محرک نباشد، محرک در اینجا یک میلِ باقی است.

[١] . [مقصود استاد اين است كه گاليله و نيوتن به نظريات ديگری كه در فاصله زمانی بين خودشان وارسطو مطرح شده، توجه نداشته‌اند.]

[٢] . ما هنوز درباره درست يا غلط بودن هيچ‌كدام از اين نظريه‌ها بحث نكرده‌ايم؛ فعلا در حال بيانتاريخچه هستيم.