مربوط نیست رعایت نکند؛ مثل اینکه انسانی دست خالی و بی‌دفاع خودش را بزند به قلب یک لشکر مسلح. نتیجه نهایی این کار خیلی واضح و قطعی است. این کار شجاعت نیست و کاری غیر منطقی است. حالت دیگر جبن است. جبن یک حالت احساسی است به این صورت که انسان وقتی در مقابل کاری که خطر جانی دارد قرار بگیرد فورا خودش را می‌بازد و یک حالت انقباضی در نفس او پیدا می‌شود که حتی آن مقدار نیرویی را هم که دارد از دست می‌دهد، و به عبارت دیگر تعادل فکری و تعادل بدنی خودش را از دست می‌دهد. اما شجاعت آن است که انسان در وقتی که آن قوا و استعدادهایش را به کار می‌برد آن حالت انقباض و جبن در او پیدا نشود و این را هم رعایت کند که خودش را بی‌جهت ]به کشتن ندهد.[

پس اخلاق فاضله عبارت است از حد وسطی که بین افراط و تفریط است و افراط و تفریط هر دو، ضد حد وسط هستند. پس شما چطور می‌گویید «ضد الواحد واحد»؟

جواب

اینجا جواب می‌دهند: این طور نیست، بلکه تضاد بالذات، بین افراط و تفریط است و حد وسط از آن جهت که حد وسط است و بما هو حد وسط، نه ضد طرف افراط است و نه ضد طرف تفریط. بله، حد وسط به اعتباری دیگر ضدِ هر دوی اینهاست و هر دوی اینها یک طرف قرار می‌گیرند و حد وسط طرف دیگر، و آن اعتبار این است که حد وسط از آن جهت که حد وسط است متصف به صفت فضیلت می‌شود و افراط و تفریط از آن جهت که افراط و تفریط هستند متصف به صفت رذیلت می‌شوند. حد وسط بما أنه فضیلةٌ ضدٌ للإفراط و التفریط کلیهما به اعتبار اینکه این دو رذیلت هستند. پس افراط و تفریط بما أنهما افراط و تفریط، ضدین هستند و حد وسط بما أنه حد وسط ضد هیچ‌کدام نیست، ولی حد وسط بما أنّه فضیلةٌ ضد است برای هردوی افراط و تفریط که مصداق رذیلت هستند به اعتبار مصداق رذیلت بودنشان. پس باز هم ضد واحد واحد شد.

سؤال ابوریحان بیرونی از ابن سینا

اینجا مرحوم آخوند مطلبی به صورت «إن قلت» ذکر کرده که این مطلب جزء سؤالاتی است که ابوریحان بیرونی از شیخ کرده است. مرحوم آخوند این مطلب را با «فیه تأمل» می‌گویند و رد می‌شوند. مطلب این است: ابوریحان بیرونی به فلاسفه ایراد گرفته است که