متواردان علی موضوعین مختلفین»؛ اگر دو امر به این صورت باشند که روی موضوع واحد (روی نوع واحد) گاهی یکی عارض شود و گاهی دیگری و بینشان هم غایة‌الخلاف باشد، این دو امر متضادین‌اند، اما اگر دو امر، یکی وارد بر موضوعی شود و دیگری وارد بر موضوعی دیگر، رابطه بین این دو «تضاد» نامیده نمی‌شود.

بنابراین حرکت روی خط مستقیم و حرکت روی خط مستدیر (در اینجا خط منحنی مقصود است) چون وارد بر موضوع واحد نیستند، متضادین نیستند.

دلیل دوم

حرف دیگر ایشان ـ که دلیل دوم است ـ این است که می‌گویند: ما قبلا گفته‌ایم که صِرف اختلاف در مسافت منشأ تضاد نمی‌شود. بنابراین حرکت روی خط مستقیم و حرکت روی خط منحنی، چون فقط از جهت مسافت اختلاف دارند، متضاد نیستند.

ردّ این دلیل

این دلیل ضعیف است؛ چون یک وقت می‌گوییم «حرکت روی خط مستقیم و حرکت روی خط منحنی هر دو از یک مبدأ به یک منتهاست و اختلاف فقط در مسافت است» در این صورت مطلب شما صحیح است و ما هم قبول داریم، ولی ممکن است مطلب دیگری گفته شود و آن اینکه: حرکت روی خط مستقیم و حرکت روی خط منحنی با اختلاف در مبدأ و منتها آیا با هم تضاد دارند یا نه؟ مثلا آیا حرکت صاعد و حرکت هابط که یکی روی خط مستقیم باشد و دیگری روی خط منحنی، متضادین می‌باشند یا نه؟ خلاصه، ممکن است کسی بحث را در چنین فرضی مطرح کند.

دلیل سوم

بعد ایشان برهان دیگری ذکر می‌کنند که این برهان بر اساس مسائلی است که در جاهای دیگر مورد قبول واقع شده است. آن برهان این است: در باب تضاد ثابت شده است که ضدالواحد واحد؛ یعنی ضد واحد یک چیز بیشتر نمی‌تواند باشد[١] . اگر بنا شود بین حرکت

[١] . گاهی ممكن است برای يك شیء اضداد متعدد فرض شود؛ مثلا در كتب اصولی در باب «امر بهشیء، مقتضی نهی از ضد است» برای يك شیء اضداد متعدد فرض می‌شود. «ضد» در اينجا غير ازضد مصطلح در فلسفه است. فلاسفه در تعريف ضدين می‌گويند: امران يتواردان علی موضوع واحدبينهما غاية الخلاف. امكان ندارد بين يك شیء و اشياء متعدد «غاية الخلاف» باشد، بلكه هميشه بينيك شیء و فقط يك شیء ديگر غاية الخلاف است. لذا فلاسفه در بين رنگها فقط بين سفيدی وسياهی قائل به تضادند و بين رنگهای متوسط نمی‌گويند تضاد است.