در اینجا مقصود از «متضادین» همین اصطلاح دوم است. می‌فرماید: ممکن است دو جسم متضاد وجود داشته باشد که حرکتهایشان متضاد نباشد؛ مثلا آب و آتش متضادند ولی می‌توانند یک حرکت را مثل و مشابه یکدیگر انجام دهند، مثلا هر دو رو به بالا یا پایین بروند. پس «موضوع» مناط تضاد نیست.

و اما زمان. واضح است که اختلاف در زمان هم ملاک تضاد نیست؛ یعنی اگر این حرکت در این «آن» واقع شد و دیگری در آنِ بعد، این گونه نیست که با هم متضاد باشند.

مسافت چطور؟ آیا مسافت ملاک تضاد است؟ نه، مسافت هم ملاک تضاد نیست؛ چون ممکن است دو حرکت در مسافت واحد واقع شوند و متضاد هم باشند؛ مثلا اگر جسمی از پایین به بالا حرکت کند و بعد در همان خط سیر به طرف پایین برگردد، در اینجا مسافت یکی است ولی دو حرکت متضادند. پس مسافت هم ملاک تضاد نیست.

از شش امری که حرکت به آنها احتیاج دارد موضوع، زمان و مسافت را بیان کردیم، حال می‌رویم سراغ علت فاعلی. آیا علت فاعلی می‌تواند منشأ تضاد باشد؟ یعنی آیا اگر حرکتِ واحد به دو علت متضاد منتسب باشد این حرکتها ضد یکدیگرند[١] ؟ نه، حرکتها همان حالت یکنواختی خودشان را دارند و متضاد نیستند.

ملاک تضاد حرکات تضاد مبدأ و منتهاست

باقی می‌ماند مبدأ و منتها. در درسهای گذشته گفته شد منشأ تضاد حرکات تضاد مبدأها و منتهاهاست؛ یعنی اگر مبدأ و منتها متضاد شد حرکات متضادند و اگر متضاد نشد حرکات متضاد نیستند. حرکت صاعد و حرکت هابط چون یکی از جهت تحت به جهت فوق و دیگری از جهت فوق به جهت تحت است و بین جهت فوق و جهت تحت تضاد است این دو حرکت هم متضادند. یا حرکت از سیاهی به سفیدی و متقابلا از سفیدی به سیاهی، با اینکه ممکن است مسیر در هر دو یکی باشد ولی چون مبدأ و منتها متضادند این دو حرکت هم متضادند.

تا اینجا مطالبی بود که در یکی از جلسات گذشته هم گفته شد. در آن جلسه مطلبی از ایشان به طور مبهم نقل کردیم و عمدا هم توضیح ندادیم چون توضیح بیشترش در اینجاست و ما در درس آینده آن را می‌خوانیم

[١] . فرض كنيد قوه‌ای ارابه‌ای را نصف راه حركت دهد و بقيه راه را ضد اين قوه حركت دهد.