آن کس که دینش از حدود انجام اعمال و افعال ظاهری تجاوز نکرده و قلبش به نور عرفان و محبت ذات اقدس الهی منوّر نگشته، از خاصیتهای دین بهره وافی نمی‌برد. چنین کسی را به حقیقت نمی‌توان مؤمن خواند. گروهی از اعراب بادیه نشین که تازه به اسلام گرویده بودند، آمدند حضور پیغمبر اکرم و گفتند: یا رسولَ الله! ما ایمان آورده‌ایم. آیه نازل شد: قالَتِ الاْعْرابُ امَنّا قُلْ لَمْ تُؤْمِنوا وَ لکنْ قولوا أسْلَمنا وَ لَمّا یدْخُلِ الاْیمانُ فی قُلوبِکمْ[١] یعنی ای پیغمبر! اعراب مدعی ایمان‌اند، به آنها بگو شما ادعای ایمان نکنید، شما بگویید ما اسلام آورده‌ایم زیرا ایمان امری معنوی و نوری است باطنی و هنوز در قلب شما نفوذ نکرده، شما تشریفات ظاهری دین را که از اقرار زبانی شهادتین شروع می‌شود عملی کرده‌اید.

یک فرد یا یک جامعه وقتی از مزایای دنیایی و آخرتی دین بهره‌مند می‌شود که روح دین در او دمیده شده باشد. روح دین است که به دل صفا و محبت می‌دهد، روح دین است که عقل و فکر را توسعه می‌دهد و بالا می‌برد، روح دین است که زنگ آلام و کدورتها را از دل می‌زداید، روح دین است که حس تراحم و تعاطف و مهربانی و برادری ایجاد می‌کند، روح دین است که شخص را طوری می‌سازد که از ایثار و نفع رساندن به غیر لذت می‌برد. اگر ما وضع مسلمانان امروز را با مسلمانان زمان پیغمبر اکرم مقایسه کنیم می‌بینیم در قسمت تشریفات ظاهری ما جلو هستیم، آن روز اینقدر هیاهو و جنجال به نام دین نبود، اینقدر عَلَم و رایت و بیرق و فریاد به نام دین نبود، اینقدر طبل و کوس نبود، ولی در

[١] . حجرات / ١٤.