وارد می‌کنند.»[١] مقصود این است که اولا دستگاه خلقت به حسب طبعْ روحیه سالم و بی‌عیب می‌سازد، ثانیا دستورات اسلام هماهنگ با مقتضای قوانین خلقت است، اساس تربیت اسلامی بر استخراج و به ظهور آوردن مقتضای اصلی فطرت و طبیعت است. پس آن چیزی که ضروری و لازم است شناختن علل و اسبابی است که روحیه‌ها را منحرف و بیمار می‌سازد.

یکی از آنها محیط فاسد و آلوده است. محیط یعنی مجموعه‌ای از انسانها و آثار آنها که هر فردی خواه نا خواه با آنها مواجه است. محیط اگر فاسد و منافی اخلاق پسندیده باشد، اخلاق افراد را فاسد می‌گرداند. مثالی ذکر می‌کنم: وقتی که به اجسامی که در اطراف ما هست نگاه می‌کنیم می‌بینیم برخی از آنها تحت تأثیر اشیاء مجاور قرار نمی‌گیرند و یا کمتر قرار می‌گیرند. یک صخره بزرگ ممکن است هزاران سال یکنواخت بماند؛ اگر هم خرابی در وی واقع شود به این صورت است که شکست یا ساییدگی در وی واقع می‌شود، اما در طبیعتش فساد رخ نمی‌دهد. اما بعضی دیگر از اجسامْ طبیعتی لطیف دارند، زود تحت تأثیر اشیاء مجاور قرار می‌گیرند، مانند آب. آب که از چشمه می‌جوشد صاف و پاک و قابل آشامیدن است، اما همین که اندکی در بستر آلوده جریان پیدا کرد یا دست آلوده یا جامه آلوده به آن زده شد آلوده و کثیف و غیر قابل استفاده می‌گردد.

طبیعت روحی و اخلاقی آدمی مانند آب است، تحت تأثیر اشیاء مجاور قرار می‌گیرد. بستر آلوده یعنی محیط اجتماعی آلوده وی را آلوده می‌کند و او را به شکل و طبیعت خود درمی‌آورد. لهذا یکی از وظایف و

[١] . صحيح بخاری، كتاب الجنائز، ابواب ٨٠ و :٩٣ كُلُّ مَوْلودٍ يولَدُ عَلَی الْفِطْرَةِ فَأبَواهُيُهَوِّدانِهِ أوْ يُنَصِّرانِهِ أوْ يُمَجِّسانِهِ.