توبه این طور حالتی است، عکس‌العمل مقاومت مقامات عالی انسانیت در برابر اعمال مقامات پست و دانی انسانیت است. اگر کسی خدای ناخواسته توفیق توبه را در خود نمی‌بیند، باید بداند که مقامات عالی انسانیت در او مرده است. (مقامات عالی انسانیت یعنی عقل و ایمان و وجدان و عواطف مهر و محبت نسبت به دیگران.) توبه قیام و انقلاب درونی است از طرف عناصر صالحِ وجود آدمی علیه مفاسد و گناهها و خرابیها. فرد و اجتماع در بسیاری از چیزها مثل یکدیگرند و در بسیاری از موارد می‌شود آنها را به یکدیگر تشبیه کرد. گاهی اجتماع را به فرد تشبیه می‌کنیم و گاهی فرد را به اجتماع تشبیه می‌کنیم. یکی از شباهتها همین است که همان طوری که در اجتماع کوچک یا بزرگ، در یک ده و یا یک شهر و یا یک کشور اگر عناصری کارها را در دست بگیرند و تولید فساد و خرابی و تباهی کنند، گاهی افراد صالح و شایسته با یک قیام جلو مفاسد و خرابیها را می‌گیرند، در وجود یک فرد نیز همین طور است، گاهی قیامها و انقلابها و تحولهای عمیق علیه گناه و فساد از طرف عناصر صالح وجود آدمی یعنی از طرف عقل و ایمان بپا می‌شود و حکومت شهوت و غضب و هوا و هوس ساقط می‌شود. در قرآن کریم در موارد زیادی که ذکر توبه شده، ذکر اصلاح هم آمده. در یک جا می‌فرماید: فَمَنْ تابَ مِنْ بَعْدِ ظُلْمِهِ وَ اَصْلَحَ فَاِنَّ اللهَ یتوبُ عَلَیهِ[١] . در جای دیگر می‌فرماید: اِلاَّ الَّذینَ تابوا مِنْ بَعْدِ ذلِک وَ أصْلَحوا فَاِنَّ اللهَ غَفورٌ رَحیمٌ[٢] .

شاید به همین نظر است که توبه یک قیام اصلاحی است. البته در توبه

[١] . مائده / ٣٩.

[٢] . آل‌عمران / ٨٩ و نور / ٥.