غیره و چه در ناحیه عواطف و اخلاق و چه در ناحیه عقل و افکار و اندیشه‌ها، و این دستورات نورانی اسلام است که در جمیع این قسمتها مراقبتهایی کرده و چیزی فروگذار نکرده است.

امروز به مناسبت عرایضی که در دو روز گذشته به عرض رساندم، عرایض خودم را به یک قسمت از این مطالب اختصاص می‌دهم و آن عبارت است از آلایش و بی‌آلایشی در ناحیه عقل و فکر.

هر چیزی (چه مادی و چه معنوی) به حسب فطرت و اصل وجود، پاک و معتدل آفریده شده است. آلودگی یا مرض یا انحراف، اموری است تبعی و طفیلی و عرَضی. صحت مقدّم است بر مرض، و اعتدال مقدّم است بر افراط و تفریط، و استقامت مقدّم است بر انحراف، و پاکی مقدّم است بر پلیدی. البته این جهت، خود اصلی است تردیدناپذیر. همان طوری که وجود اصل است و اَعدام اموری نسبی و اضافی هستند، همین طور است شئون وجود از اعتدال و استقامت و پاکی و غیره، و اگر غیر این بود نظام جهان برقرار نبود. قرآن کریم می‌فرماید: سَبِّحِ اسْمَ رَبِّک الاْعْلی. ألَّذی خَلَقَ فَسَوّی. وَ الَّذی قَدَّرَ فَهَدی. وَ الَّذی أخْرَجَ الْـمَرْعی. فَجَعَلَهُ غُثاءً أحْوی[١] .

تسویه خلق که در قرآن مجید نام برده شده، چیزی جز اعتدال و توازن و هماهنگی اجزاء وجود شئ نیست. ولی در عین حال که اعتدال و استقامت و صحت مقدم است بر انحراف و مرض و پلیدی، وجود این امور تبعی و طفیلی قابل انکار نیست، و چون هست پس حفظ صحت و اعتدال لازم و واجب است. اساسا علم طب برای حفظ صحت بدن و علم اخلاق برای حفظ اعتدال روح و علم منطق برای حفظ اعتدال و استقامت اندیشه به وجود آمده است. قذارات و آلودگیهای فکری و عقلانی عبارت است از ابتلاء به

[١] . اعلی / ١ ـ ٥.