وَ الْفَتْحُ. وَ رَأیتَ النّاسَ یدْخُلونَ فی دینِ اللهِ اَفْواجآ. فَسَبِّحْ بِحَمْدِ رَبِّک وَ اسْتَغْفِرْهُ اِنَّهُ کانَ تَوّابآ[١] یعنی چون که نصرت الهی رسید و مکه فتح شد، پس خدا را تسبیح بگوی و حمد کن و استغفار کن که او توبه‌پذیر است. این سوره در منی در حجة‌الوداع نازل شد و گفته شده آخرین سوره‌ای است که بر رسول اکرم نازل شده. (اولین سوره نازل بر آن حضرت سوره «اقرأ» است و آخرین سوره این سوره است.) لحن این سوره طوری است که کار را تمام‌شده و وظیفه رسول خدا را انجام‌شده می‌نمایاند. رسول خدا از این آیات کریمه احساس کرد که مرگش نزدیک شده، فرمود: مرگ خود را احساس می‌کنم. امّ سلمه گفت: از این تاریخ نمی‌ایستاد و نمی‌نشست و نمی‌رفت و نمی‌آمد مگر آن که می‌گفت: سُبْحانَ اللهِ وَ بِحَمْدِهِ، اَسْتَغْفِرُ اللهَ وَ اَتوبُ اِلَیه. وقتی علت امر را پرسیدم فرمود: این طور دستور دارم.

به هر حال حساسیت افراد در برابر گناه یک جور نیست. هر اندازه که آیینه دل صافتر و شفافتر و برّاقتر باشد، کدورت را بهتر نشان می‌دهد و آدمی را زودتر به پاک کردن و صاف نمودن وادار می‌کند و به همین دلیل بزرگان و پاکان و صاحبان قلب سلیم بیشتر به استغفار و توبه می‌پرداختند.

امام باقر فرمود: ما مِنْ شَیءٍ أفْسَدَ لِلْقَلْبِ مِنْ خَطیئَةٍ، اِنَّ الْقَلْبَ لَیواقِعُ الْخَطیئَةَ فَماتَزالُ بِهِ حَتّی تَغْلِبَ عَلَیهِ فَیصَیرَ أعْلاهُ أسْفَلَهُ[٢] هیچ چیزی مانند گناه روح را پریشان و بیمار نمی‌کند، گناه آنقدر در دل اثر می‌گذارد و قلب را مشوّش می‌کند که کاملا بر او مسلط می‌شود و او را تابع خود می‌کند، کم کم قلب و روح آدمی واژگون می‌گردد، دل که واژگون و معکوس شد همه چیز را معکوس می‌بیند. رسول اکرم فرمود: قوموا اِلی نیرانِکمُ الَّتی

[١] . سوره نصر.

[٢] . اصول كافی، ج ٢ / ص ٢٦٨.