مانند سوزاندن آتش و غرق کردن آب که بر یک منوال جاری است. بدیهی است اگر به جسم قابل احتراقی یک ذره آتش برسد قهرا و جبرا می‌سوزد و اگر جسم سنگینی در آب بیفتد قهرا فرو می‌رود. آتش یا آب فقط یک راه در پیش دارند و آن سوزانیدن و غرق کردن است، قدرت ترک کردن ندارند.

اما انسان در اعمال ارادی خویش آزاد است، قدرت انتخاب کردن دارد، مثلا قدرت دارد این درس را بخواند یا نخواند، آن غذا را بخورد یا نخورد، فلان سخن را بگوید یا نگوید. اینجاست که یک نحو آزادی مخصوص برای انسان در میان سایر موجودات این عالم ثابت می‌شود که اصطلاحا «آزادی اراده» نامیده می‌شود و لهذا انسان در این گونه اعمال همیشه دو راه در پیش دارد: سعادت یا شقاوت، و ارزش و قیمت انسان مربوط به این گونه اعمال است. وضع قوانین و پیدا شدن شرایع و تکالیف نیز برای کنترل کردن و تعیین خط مشی انسان در همین اعمال است. قرآن کریم در سوره «هل اتی علی الانسان» می‌فرماید: اِنّا هَدَیناهُ السَّبیلَ اِمّا شاکرآ وَ اِمّا کفورآ[١] یعنی ما راه را به انسان نمایاندیم، اما پیمودن و نپیمودن آن راه مربوط به خود اوست. در انسان یک قوّه‌ای موجود است به نام قوّه عقل که خیر و شر و نیک و بد و صلاح و فساد را تمیز می‌دهد، و یک قوّه‌ای است به نام قوّه اراده که اجرا کننده آن چیزهایی است که عقل تشخیص می‌دهد و محرّک و بیدارکننده سایر ملکات و قوای انسان است. مثلا ملکه هنرمندی یک صنعتگر و قوّه فکر یک فیلسوف و قوّه عضلانی یک نفر کارگر را مادامی که اراده، تحریک و تشجیع نکند افسرده و خامد است و اثری در زندگی ندارد.

البته باید این نکته را متذکر شد که معنی آزادی اراده این نیست که

[١] . دهر / ٣.