اسلامی پرداختند، خود را از سیاست به کناری کشیدند و حوزه‌های تدریس و تعلیم و تربیت تشکیل دادند و به بیان معارف الهیه و تفسیر قرآن مجید و حلال و حرام خدا پرداختند و به این وسیله از قرآن مجید حمایت و پشتیبانی کردند.

البته قرآن مجید به خودی خود یک ماده حیاتی، بلکه یک منبع حیاتی است و همواره زنده و پاینده است و خدا وعده داده که او را حفظ فرماید: اِنّا نَحْنُ نَزَّلْنَا الذِّکرَ وَ اِنّا لَهُ لَحافِظونَ[١] . ولی واضح است که حفظ الهی قرآن همواره به وسیله شاگردان و تربیت یافتگان خود قرآن صورت گرفته و می‌گیرد و در درجه اول، حافظ قرآن اهل بیت پیغمبر بودند که خُلقشان همان قرآن بود و علم قرآن نزد آنها بود.

مهمترین عامل نفوذ روحانی و معنوی اسلام در آغاز ظهورش دو چیز بود: یکی خود قرآن که خود به خود نفوس مستعده را مطیع و منقاد می‌ساخت و یکی دیگر سیره و طرز اخلاق و رفتار ملکوتی و آسمانی پیغمبر اکرم. پیغمبر اکرم مجسمه‌ای بود از مکارم اخلاق و به طوری بود که خواه ناخواه هر بیننده‌ای را مؤمن می‌ساخت که این مرد مردی است الهی و ملکوتی. اهل بیت پیغمبر نمونه‌هایی از همان اخلاق آن حضرت بودند. آنها علاوه بر آنچه از راه زبان به تعلیم و تدریس شاگردان و بسط و نشر معارف اسلامی می‌پرداختند، طرز رفتار مقرون به حقیقت و ایمانشان برای عموم آموزنده و پرورش‌دهنده بود. امروز به مناسبت این که روز وفات امام باقر است، داستان آن حضرت را با یکی از زهّاد و عبّاد عصرش به عنوان نمونه شاهد می‌آورم.

محمد بن منکدر یکی از زهّاد و متصوفه آن عصر است؛ می‌گوید در یک روز بسیار گرم به خارج شهر مدینه رفته بودم، چشمم افتاد به

[١] . حجر / ٩.