اولین اعلام آزادی از طرف قرآن مجید بود. قرآن بود که صریحا تقلید کورکورانه از پدران را که محکم‌ترین زنجیر اسارت عقلی است پاره کرد و این عمل را سخت مورد نکوهش قرار داد. قرآن بود که عقلها را بیدار کرد که فقط به دنبال دلیل و برهان بروند: قُلْ هاتوا بُرْهانَکمْ اِنْ کنْتُمْ صادِقینَ[١] . مطابق تعلیمات قرآن آزاد مرد آن کس است که از قید پول و جاه و مقام آزاد باشد، به خاطر مادیات قدم روی شرافت و فضیلت و تقوا نگذارد :

عمر عزیز است صرف غم نتوان کرد آری بر خویشتن ستم نتوان کرد

قامت آزاده را برای خوش‌آیند پیش فرومایه مرد، خم نتوان کرد

بیتی از عنصری بیاورم کز وی خوبتر و نغزتر، رقم نتوان کرد

دانش و آزادگی و دین و مروّت این همه را بنده درم نتوان کرد

کلمه آزادی از کلماتی است که این بلا بر سرش آمده. پیش مردمان جاهل، آزادی یعنی پشت پا زدن به حکم محکم عقل و روگرداندن از دین و غوطه‌ور شدن در منجلاب فحشا و رذالت و پستی، آزادی یعنی به هیچ اصلی از اصول محکم اخلاقی پابند نبودن، آزادی یعنی خاموش کردن وجدان و کشتن فطرت و سقوط به حضیض حیوانیت. آری مردمی که از عقل و تحقیق بدورند هر حقیقتی را از هر منبعی بگیرند، چه از منبع

[١] . بقره / ١١١.