توبه چون بازگشت به خداوند و تواضع و تسلیم در برابر ذات اقدس احدیت است، یکی از مقدس‌ترین حالات بشر است. بشر در هر درجه و هر مقام باشد، از خطا و لغزش مصون نیست. فرقی که افراد نسبت به یکدیگر دارند در نوع خطیئه‌هاست. بسا کارها که نسبت به بعضی از افراد طاعت و عبادت است، همان کار نسبت به افراد کاملتر خطا و گناه است: حَسَناتُ الاْبْرارِ سَیئاتُ الْـمُقَرَّبینَ[١] ، آن چیزی که نسبت به یک شخص توحید است نسبت به شخص دیگر شرک است. بزرگان و پاکان بیشتر از دیگران استغفار می‌کردند. همان‌طوری که عرض کردم توبه قیام و انقلاب است. بدیهی است که در محیطی که صددرصد صلاح و صفا و خلوص حکمفرماست کوچکترین عمل انحرافی عکس‌العمل تولید می‌کند. در وجود پاکان که هیچ گونه کدورتی نیست، کوچکترین گردی که بر خاطرشان بنشیند عکس‌العملش در روح پاک و نورانی آنها استغفار است. رسول خدا می‌فرمود: اِنَّهُ لَیغانُ عَلی قَلْبی وَ اِنّی لاَسْتَغْفِرُ اللهَ فی کلِّ یوْمٍ سَبْعینَ مَرَّةً[٢] در خلال معاشرتها یک نوع کدورتی بر قلب خود حس می‌کنم و به همین جهت روزی هفتاد بار استغفار می‌کنم. رسول خدا در هر مجلس که می‌نشست هرچند طولانی نبود، بیست و پنج بار استغفار می‌کرد. این حدیث در کافی است، و باز در کافی است: کانَ رَسولُ اللهِ یسْتَغْفِرُ اللهَ عَزَّ وَ جَلَّ فی کلِّ یوْمٍ سَبْعینَ مَرَّةً وَ یتوبُ اِلَی اللهِ عَزَّ وَ جَلَّ سَبْعینَ مَرَّةً[٣] .

منتهای غفلت و قسوت است که آدمی غرق در گناه باشد، پی در پی معصیت کند و تکانی نخورد، ضمیر و وجدان و فطرتش او را تکان ندهد. در آخر عمر رسول اکرم بود که این سوره کریمه نازل شد: اِذا جاءَ نَصْرُاللهِ

[١] . بحارالانوار، ج ١١ / ص ٢٥٦.

[٢] . سفينة‌البحار، ج ٢ / ص ٣٢٢.

[٣] . اصول كافی، ج ٢ / ص ٥٠٥.