مخالف یکدیگرند، مثلا یکی پابند به اصول تقوا و دیانت است و دیگری نیست، یکی علم را بر مال و مقام ترجیح می‌دهد و دیگری برای علم هیچ اهمیتی قائل نیست، و ممکن است ابتدا تعجب کنید که دو نفر انسان که از لحاظ ساختمان بدنی کاملا مشابه یکدیگرند چرا در کیفیت عمل این همه اختلاف دارند و حال آن که حیواناتی که در ساختمان بدنی مشابه یکدیگرند در عمل نیز مشابه یکدیگرند: همه مورچگان مشابه یکدیگر کار می‌کنند، همه کبوتران مشابه یکدیگر کار می‌کنند، همه گوسفندان مشابه یکدیگر حرکت می‌کنند. ولی اگر به روحیه آن دو انسان پی ببرید این تعجب شما رفع خواهد شد و می‌فهمید علت اختلاف در عمل، اختلاف روحیه است. حالا چرا در نوع انسان روحیه‌ها اینقدر مختلف می‌شود مطلب دیگری است و علت اساسی در کار است. به هر حال خط مشی و راه و روش انسان را در زندگی، روحیه یعنی مجموع افکار و اندیشه‌ها و عادات و ملکاتش تعیین می‌کند. البته خط مشی و طرز راه و روش کسی که مثلا خدای احد واحد را شناخته و به روز قیامت معتقد است با کسی که جز حیات دنیا چیزی نمی‌بیند، از زمین تا آسمان فرق داد. آیا کسی که خیال می‌کند که اگر مُرد وجودش پایان می‌یابد، با کسی که ایمان پیدا کرده و معتقد است که مرگ به منزله پلی است که از مکانی به مکان دیگر و از جهانی به جهان دیگر عبور می‌کند، یک جور قدم بر می‌دارند؟ چرا مردان خدا وجودشان یکپارچه نور و خیر و برکت و احسان است و یک عده دیگر یکپارچه ظلمت و شرارت و نکبت؟ البته برای آن که آنها جهان غیبی را می‌شناسند و اینها نمی‌شناسند. در غرایز بشری همه یکسانند و به حسب طبیعت بشری همه آسایش بدنی خود را می‌خواهند (قُلْ اِنَّما أنَا بَشَرٌ مِثْلُکمْ)[١] ، طرز فکر و

[١] . كهف / ١١٠.