که اگر توبه کنید و به راه راست برگردید رحمت خدا شامل حال شما بشود و اما اگر بار دیگر به سوی فساد و افساد باز گردید ما نیز به سوی انتقام و مجازات باز می‌گردیم و بعلاوه در آن جهان جهنم را برای کافرین، زندان قرار داده‌ایم.

از این آیات کریمه و آیات دیگری که باز در قرآن مجید هست، دو مطلب استفاده می‌شود: یکی این که سنت و قاعده‌ای در کار است و زندگانی بشری و شئون آن از عزت و ذلت و ترقی و انحطاط و بقا و زوال و سایر شئون، قانون و قاعده ثابتی دارد و گزاف و بی‌جهت نیست. دیگر آن که اساس اصلی سعادتمندی، روحیه عالی و اخلاق فاضله است و اساس بدبختی و بیچارگی رذایل روحی و اعمال ناشایست است و خلاصه منبع و سرچشمه سعادت یا شقاوت در داخل وجود خود مردم است نه در بیرون.

این اصلی است که قرآن مجید با تأکید و اصرار و صراحت آن را بیان کرده است و خوشبختانه در قرنهای اخیر دانشمندان و اهل تحقیق این اصل را از نظر علمی ثابت کرده‌اند و تأثیر عظیم روحیه و وضع معنویات مردم را در خوشبخت کردن آنها به دست آورده‌اند.

روحیه یعنی چه؟ هر کس یک رشته افکار و معتقَداتی دارد و یک رشته خصایل و عادات و ملکات روحی. روحیه انسان که سعادت دنیا و آخرتش در گرو آن است عبارت است از مجموع افکار و معتقدات و خصایل و صفات روحی. اعمال انسان طفیلی روحیه انسان است؛ یعنی انسان هر طور فکر بکند و هر طور عادات و ملکاتی داشته باشد، همان طور عمل می‌کند: قُلْ کلٌّ یعْمَلُ عَلی شاکلَتِهِ[١] . شما دو نفر را می‌بینید که با آنکه به حسب ظاهر و ساختمان جسمانی مانند هم‌اند در عمل بکلی

[١] . اسراء / ٨٤.