گستره شريعت - خسروپناه، عبدالحسین - الصفحة ٣٤٠ - مفهوم تربيت

روان‌شناسانه تعاريف گوناگوني مي‌يابد. به هر حال، تربيت معادل کلمه‌ي education و به معناي کشف قانونمندي‌هاي حاکم بر تربيت است؛ به عبارت ديگر، تربيت عبارت است از جريان منظم و مستمر که هدف آن کمک به رشد جسماني، شناختي، رواني، اخلاقي، اجتماعي، و به طور کلي، رشد شخصيت پرورش‌يابندگان براي کسب هنجارهاي مورد نظر و نيز، کمک به شکوفا شدن استعدادهاي آن‌هاست. [١] بنابراين، تربيت فرايندي است که عوامل رشد جسمي و روحي را فراهم مي‌آورد.

تربيت در فرهنگ قرآني و روايي عبارت است از : پرورش استعدادهاي مادي و معنوي و توجه دادن آنها به سوي اهداف و کمالاتي که خداوند سبحان براي انسان‌ مهيا ساخته است؛ به عبارت ديگر، به کارگيري اصول و روش‌هايي براي شناخت و اعتراف به ربوبيت الهي و رسيدن به قرب خداوند به عنوان هدف نهايي؛ بنابراين، رشد دادن قواي مادي و معنوي در اين مفهوم جاي دارد. در قرآن کريم ماده‌ي تربيت در دو مورد به کار رفته است که عبارت‌اند از : وَ‌ قُل رَّبِّ ارْحَمْهُمَا کَمَا رَبِّيانِي صَغِيراً [٢]: و بگو پرودگارا بر پدر و مادرم رحم کن، هم‌چنان که در دوران کودکي مرا پرورش دادند. اَلَمْ نُرَبِّکَ فِينَا وَلِيداً وَ لَبِثْتَ فِينَا مِنْ عُمْرِکَ سِنِين ؛ آيا تو (موسي) را در حالي که تازه متولد شده بودي نپرورانديم که سالياني از عمرت را در بين ما (فرعون) ماندي.

و اما واژه‌ي تعليم که همانند تربيت بر وزن تفعيل و از ماده‌ي علم اشتقاق يافته است و به معناي آموزش دادن و آگاه کردن نفس است که از طريق چشم و گوش و ساير حواس ظاهري و باطني و گاه غيبي، نظير وحي، صورت مي‌گيرد. علم في حد نفسه نيکو است، ولي ممکن است بهره صحيح از آن برده شود و منشا رشد آدمي گردد.

همان‌گونه که قرآن مي‌فرمايد: هَلْ اَتَّبِعُکَ عَلَي اَن تُعَلِّمَنِ مِمَّا عُلِّمْتَ رُشْداً [٣]؛ آيا از تو پيروي کنم تا از آنچه به تو تعليم داده شده و مايه‌ي رشد و صلاح است به من بياموزي. و گاه موجب فساد و تباهي مي‌شود هم چنان که قرآن مي‌فرمايد: فَيتعَلَّمُونَ مِنْهُمَا مَا يفَرَّقُونَ بِهِ بَينَ الْمَرْءِ وَ زَوْجِهِ [٤]؛ و از اين تعليمات سوء استفاده نکن، ولي آنها از آن دو فرشته