گستره شريعت - خسروپناه، عبدالحسین - الصفحة ٢٥٣ - ٥-١-٦ انسانشناسي صدرالمتالهين شيرازي

٥. ملاصدرا براي اثبات تجرد نفس انساني براهين متعددي اقامه مي‌کند. يکي از آن براهين بدين شرح است:

مقدمات: ١. نفس مفاهيم کلي را درک مي‌کند؛ ٢. کليات امور، مادي و جسماني نيستند؛ ٣. مدرکِ امور مجرده بايد مجرد باشد؛ نتيجه: پس نفس، مجرد و غير مادي است.

٦. ملاصدرا همانند ارسطو براي عقل بشري دو مرتبه‌ي نظري و عملي قايل است. در مفاتيح الغيب [١] عقل نظري را به عقل هيولايي (استعداد قوه‌ي عاقله و عريان از هر نوع فعليت عقلي)، عقل بالملکه (عبور از مرحله‌ي بالقوه و حصول اوليات و بديهيات اوليه)، عقل بالفعل (حصول ادراکات نظري) و عقل مستفاد (حضور تمام ادراکات نظري و صور در اثر اتصال با عقل فعال) تقسيم مي‌کند و کمال انسان در مرتبه‌ي عقل نظري را رسيدن به عقل مستفاد مي‌داند.

٧. ملاصدرا براي عقل عملي نيز مراتبي قايل است. [٢] در الشواهد الربوبيه مي‌فرمايد: مرتبه‌ي اول تهذيب ظاهر بالتزام به تکاليف و احکام شريعت، مرتبه‌ي دوم تهذيب باطن و تطهير قلب از صفات ناپسند، مرتبه‌ي سوم نوراني نمودن نفس با صور علمي و معارف ايماني و مرتبه‌ي چهارم فناي نفس از ذات خود و قطع نظر از غير خداست. انسان در اين مرحله تمامي اشياء را صادر از حق و راجع به او مشاهده مي‌کند. وي سفر کمالي و باطني انسان را داراي سه مرحله‌ي از خلق به حق و در حق و از حق به خلق مي‌داند. ملاصدرا [٣] در همين کتاب کمال عقل نظري را مهم‌تر از کمال عقل عملي مي‌داند؛ لذا انديشيدن را برترين عبادت تلقي مي‌کند؛ زيرا انسان با تفکر به خدا مي‌رسد.

٨. نفس ناطقه‌ي انسان از نظر ملاصدرا «جسمانيه الحدوث» و «روحانيه البقاء» است؛ يعني انسان در ابتداي امر جز ماده چيز ديگري نبوده است و ابتداي حدوث نفس آخرين منزل سير تکاملي جسم و بدن مادي است و از آن پس انسان حقيقتي آميخته از جسم و روح و مادي و مجرد مي شود؛ ولي نفس در آغاز راه هيچ گون فعليت و کمالي ندارد؛ به مرور زمان استعدادهاي او فعليت مي‌يابند و از مرحله‌ي انساني به مقام ملکي يا شيطاني و يا حيواني نايل مي‌آيد.