گستره شريعت - خسروپناه، عبدالحسین - الصفحة ٢٥٤ - ٥-١-٦ انسانشناسي صدرالمتالهين شيرازي

ملاصدرا با استعانت به حرکت جوهري بدن و فعليت او و رسيدنش به مرتبه‌ي خاصي از کمال، تعلق نفس به بدن را تفسير و توجيه کرده است.

٩. نفس از نظر ايشان داراي سه مقام و نشئه‌ي حس، خيال و عقل است. مظهر نشئه‌ي حس، حواس ظاهري، مظهر نشئه‌ي خيال، حواس باطني و مظهر نشئه و مقام عمل، قوه‌ي عاقله‌ي انساني است. البته نفس حقيقت واحدي است که قوا و مراتب مختلفي دارد که به نحو وحدت و بساطت تحقق مي‌يابند. وي در کتاب کسر الاصنام الجاهليه به لحاظ ديگري نفس را به چهار مرحله‌ي امّاره، لوّامه، مطمئنّه و ملهمه تقسيم مي‌کند. نفس امّاره، انسان را به بدي‌ها و زشتي‌ها سوق مي‌دهد؛ نفس لوّامه سرزنش‌گر انسان در اعمال زشت است؛ نفس مطمئنّه انسان را به راه تزکيه هدايت مي‌کند؛ و نفس ملهمه حقايق عقلي و معارف الهي را بر او آشکار مي‌سازد.

١٠. مقام و عظمت انسان در مکتب ملاصدرا در جلد اول شرح [١] اصول کافي آمده است. او را بزرگ‌ترين آيت و نشانه‌ي الهي معرفي مي‌کند؛ موجودي که از نظر کمالات وجودي حد و مرزي ندارد، شخصيتي که امانت بزرگ الهي را پذيرفت- امانتي که خداوند بر آسمان‌ها و زمين و کوه‌ها عرضه کرد و از پذيرش آن امتناع ورزيدند- موجودي که توان رسيدن به مقام فناي في الله و بقاي بالله را دارد.

١١. موسس مکتب حکمت متعاليه [٢] فلسفه‌ي آفرينش را وصول ناقص به کمال مي‌داند و مي‌گويد: استکمال نبات به حيوان و حيوان به انسان و انسان به مرحله‌ي خليفه‌ي الهي، غايت و هدف نهايي موجودات عالم شمرده مي‌شود.

١٢. صدرالمتالهين [٣] تهذيب نفس را راه کمال معرفي مي‌کند و مي‌گويد: تهذيب نفس از سه راه حاصل مي‌شود:

١. تقويت ملکات اخلاقي؛

٢. عبادت و بندگي خدا و شکر نعمت‌هاي الهي؛

٣. نابود کردن وسوسه‌هاي دروني.