گستره شريعت - خسروپناه، عبدالحسین - الصفحة ٢٥١ - ٥-١-٦ انسانشناسي صدرالمتالهين شيرازي

بيزار است و يکي را زيبا مي‌بيند و خواهانش مي‌شود، در حالي که ديگري آن را زشت مي‌شمارد.

ملاصدرا در اسرار الايات [١] تفاوت انسان‌ها را در امور ذيل مي‌داند:

١. اختلاف ذاتي در سرشت و اصل خلقت آن‌ها؛

٢. اختلاف در حالات پدر و مادر که باعث اختلاف در خلقيات نيک و بد آن‌ها به صورت ارثي مي‌شود؛

٣. اختلاف در نطفه‌ها؛

٤. اختلاف در پاکي شير و غذاي طفل؛

٥. اختلاف در آموزش والدين و تاديب فرزندان؛

٦. اختلاف در استادان؛

٧. اختلاف در تهذيب و تزکيه‌ي نفس.

٣. صدرالمتالهين در اثبات وجود نفس، در جلد هشتم اسفار مي‌فرمايد: اجسامي مشاهده مي‌شود که آثار مختلف و متفاوتي، مانند احساس، حرکت، تغذيه، نمو و توليد مثل از آن‌ها صادر مي‌شود. مبدا اين آثار نمي‌تواند ماده‌ي اوُلي باشد؛ زيرا شان و منزلت آن فقط قابليت محض است و از طرفي صورت جسميه نمي‌تواند منشا اين آثار باشد؛ زيرا صورت جسميه در همه‌ي اجسام به صورت يکسان وجود دارد؛ پس منشا اين آثار قوه‌ي فاعلي به نام نفس است که به اين اجسام تعلق مي‌گيرد.

حکما به لحاظ حيثيات مختلف نفس، عناوين «قوه»، «کمال» و «صورت» را بر آن نهاده‌اند. به لحاظ اين که نفس، استعداد تحريک و ادراک را دارد، آن را قوه ناميده‌اند و از آن جهت که ماده محل اوست، آن را صورت خوانده‌اند و از آن رو که با آمدن نفس، جسم مطلق يا جسم نامي کمال مي‌يابد، عنوان کمال را بر او اطلاق کرده‌اند. صدرا در نهايت، اين تعريف را براي نفس مي‌پذيرد که نفس عبارت است از کمال اول براي جسم طبيعي، اما نه هر جسم طبيعي‌اي، بلکه آن جسمي که کمالات ثانيه‌ي خود را با کمک آلات و ابزار انجام دهد؛ پس نفس کمال اول براي جسم طبيعي آلي است و اين تعريف شامل همه‌ي نفوس نباتي، حيواني و انساني مي‌گردد.