٢. در روايات مستفيضى، از مَشعر تعبير به جُمَع شده است، بنابر اينكه مراد از آن، اجتماع مردم در آن خطّه باشد. اين روايات نيز گوياى اين مطلب است كه وصف اجتماع در مشاعر مورد نظر شارع است.

٣. در پاره‌اى از روايات وارد شده كه اگر پنج نفر را در موقف درك كردى، حج تو مجزى است، و گرنه مجزى نيست. بر اين اساس، فقط درك زمان و مكان كافى نيست، بلكه بايد عده‌اى، و لو پنج نفر باشند تا حداقلِ ملاكِ اجتماع محقق شود. در اين مورد به جهت خصوصيتش به همان مقدار از ملاك اجتماع اكتفا شده است، نه اينكه تمام ملاك با پنج نفر استيفا مى‌شود، تا در ساير موارد نيز بگوييم اضافه بر اين، عدد هيچ دخلى در تشديد ملاك ندارد؛ چون ملاكات احكام به دست شارع است و او در هر موردى با احاطه بر تمامى ملاك‌ها و مفاسد و مصالح به مقدار خاصى از ملاك اكتفا مى‌كند. آنچه در اينجا مدّ نظر ما است، اين است كه اين دليل اصل وجود ملاك در اجتماع را اثبات مى‌كند:

روى الكليني في الصحيح عَنْ أَبِى عَبْدِ اللَّهِ (عليه السلام) قَالَ: مَنْ أَدْرَكَ الْمَشْعَرَ الْحَرَامَ وَ عَلَيْهِ خَمْسَةٌ مِنَ النَّاسِ فَقَدْ أَدْرَكَ الْحَجَّ. وَ رَوَاهُ الصَّدُوقُ بِإِسْنَادِهِ عَنِ ابْنِ أَبِي عُمَيْرٍ مِثْلَهُ إِلَّا أَنَّهُ قَالَ: عَلَى خَمْسَةٍ مِنَ النَّاسِ. و روى في الموثق عَنْ أَبِى عَبْدِ اللَّهِ (عليه السلام) قَالَ مَنْ أَدْرَكَ الْمَشْعَرَ الْحَرَامَ وَ عَلَيْهِ خَمْسَةٌ مِنَ النَّاسِ قَبْلَ أَنْ تَزُولَ الشَّمْسُ فَقَدْ أَدْرَكَ الْحَجّ؛ (١٩)

كلينى به سند صحيح از امام صادق (ع) روايت كرده كه فرمودند: هركس مشعر الحرام را در حالى كه پنج نفر آنجا هستند درك كند هر آينه حج را درك كرده است.

(١٩) وسائل الشيعة، ج١٤، كتاب الحج، ابواب الوقوف بالمشعر، باب ٢٣، ح١٠ و ١١.