خروج ماه از محاق و ظاهر شدن آن به گونه‌اى كه به شكل هلال، قابل رؤيت باشد، آغاز دور جديدى از گردش ماه و مبدأ شمارش ماه قمرىِ جديد نزد عرف است. در قرآن كريم نيز گردش خورشيد و ماه، مبناى شمارش سال و ماه معرفى شده است: {فَالِقُ اْلإِصباحِ و جَعَلَ اللَّيلَ سَكَناً و الشَّمْسَ و الْقَمَرَ حُسْبَاناً ذَلِكَ تَقْدِيرُ الْعزِيزِ الْعَلِيمِ} (٥٤) .

اما در لحظه خروج هلال از محاق، مناطق كره زمين، از حيث زمانى و وضعيت روز و شب، با هم اختلاف دارد و نيمى از كره، در حالت روز و نيمى ديگر، در حالت شب قراردارد، از اين رو هرگاه ميزان محاسبه هلال ماه را عرفاً از اوّل روز بدانيم، نه از نيمه يا ثلث يا ربع روز، بايد لحظه خروج هلال را در منطقه‌اى كه رؤيت آن ممكن است و در همه نقاط شرقى آن كه داراى شب مشترك است ـ و لو در مقدار اندكى از شب ـ لحظه تحقّق ماه قمرى بدانيم، تا آغاز روز جديد در اين مناطق، از ماه جديد به شمار آيد.

اين ضابطه نيز اگر چه در هر ماهى نسبت به هر شهر و منطقه‌اى، متفاوت است، اما با توجه به اينكه مبتنى بر يك نكته واقعىِ عرفى در كيفيت محاسبه و شمارش مبدأ ماه قمرى است، اين تفاوت، خللى در آن ايجاد نمى‌كند و آن نكته، اين است كه نزد عرف، بايد تمام روز ـ روز اول ماه ـ داخل در ماه قمرى باشد، نه جزئى از روز. همين نكته، استاد را واداشت تا فتواى خود در باب رؤيت هلال را مقيّد به قيد «اشتراك در شب» كند.

رؤيت با چشم مسلّح

در مسئله تحقّق ماه قمرى در رؤيت هلال، بحث موضوعى ديگرى نيز گشوده شده است و آن اينكه ميزان تحقّق ماه قمرى، آيا خروج واقعى ماه از محاق است حتى اگر به كمك دستگاه و با چشم مسلّح نيز به شكل هلال، قابل رؤيت نباشد يا ميزان تحقّق ماه، آن است كه كره ماه در مسير گردش خود، به درجه‌اى از ظهور و بروز برسد كه و لو با چشم مسلح

(٥٤) او [خداوند] شكافنده صبح است و شب را آرامش بخش و خورشيد و ماه را [مبناى] شمارش قرار داده است؛ اين تقدير خداى عزيز و داناست (انعام / ٩٦).