هلال است و سبب مى‌شود هلال در منطقه‌اى طلوع كرده و در منطقه‌اى ديگر، هنوز طلوع نكرده باشد؛ نه اينكه هلال برهمه زمين طلوع مى‌كند، ولى همه جا امكان رؤيت آن نيست. گويا در قياس با طلوع و غروب خورشيد، تصوّر مى‌شده كه كروى بودن زمين، موجب نسبيت طلوع هلال است، نه نسبيت رؤيت آن.

از اين رو، اهتمام و استدلال نخست استاد، آية اللّه‌ خويى، براى نفى اين نسبيت است؛ چرا كه تكوين هلال را نبايد با طلوع و غروب خورشيد و اوقات نماز قياس كرد. خروج ماه از حالت محاق، طلوعى براى همه مناطق زمين با همه اختلاف آفاق آنهاست؛ اگر چه هلال در بعضى مناطق ديده مى‌شود و در برخى ديده نمى‌شود. عدم رؤيت هلال در برخى از مناطق، به واسطه وجود موانع خارجى، از قبيل شعاع خورشيد يا ارتفاعات زمين است و ربطى به عدم خروج ماه از محاق ندارد. خروج ماه از محاق، متعدد نيست، بلكه ماه فقط يك خروج دارد و تعدد آن به تعداد مناطق زمين، معقول نيست. (١١)

حاصل آنكه در اينجا دو امر ثبوتى در باره هلال وجود دارد كه رؤيت، طريق اثبات آنهاست:

نخست: به وجود آمدن هلال، در واقع به معناى آن است كه ماه در گردش خود از محاق و از تحت اشعّه خورشيد خارج شده است؛ به گونه‌اى كه رؤيت آن، و لو در يك نقطه از كره زمين، ممكن خواهد بود.

دوم: اگر موانع عارضى، مانند ابر و غبار و اشعّه آفتاب وجود نداشته باشد، رؤيت هلال با چشم مجرد يا با چشم مسلّح، ممكن است. اين نيز امرى واقعى و ثبوتى است كه رؤيت، طريق اثبات آن است؛ بدان معنى كه هلال به درجه‌اى از مراحل تكوين و نورانيت خود برسد كه ديدن آن، قبل از فرا رسيدن شب، ممكن باشد.

امرنخست، همان گونه كه استاد گفتند، نسبى نيست؛ يعنى خروج ماه از محاق، متعدّد نيست، بلكه ماه نسبت همه مناطق كره زمين، يك خروج بيشتر ندارد، اما امر دوم،

(١١) منهاج الصالحين، ج١،ص ٢٧٩.