با توجه به تعبير «قضاء» كه در متن روايات مذكور آمده و ظهور در فوت روزه در وقت مقرّر دارد، اگر احتمال دوم را موافق با ظاهر روايات ندانيم، دست كم هر دو احتمال، مطرح است و بنابر اين، اطلاق روايات ساقط شده و نمى‌توان به آن استدلال كرد؛ چرا كه هريك از دو احتمال، از جهتى، خلاف ظاهر روايات است.

حاصل آنكه: اگر مراد از تمسّك به اين اطلاقات، اثبات ماه قمرىِ واقعى در شهرى باشد كه هلال در آن رؤيت نشده است، اين از موارد اثبات امر تكوينى با تعبّد است و گر مراد، اثبات حكم ماه قمرى باشد، علاوه بر آنكه خلاف حكم مسلّم فقهى است، اثبات آن، با موانع بسيارى روبه رو است. همه مطلقات ياد شده، ناظر به بيان اين حكم است كه قضاى يوم الشك، اگر هلال در شهر ديگرى ثابت شده باشد، لازم است. چنين تعبيرى، اگر دلالت بر آن نداشته باشد كه در اين روايات، فوت روزه رمضان، مفروض بوده ـ از اين رو تعبير «قضاء» آمده كه به معناى تدارك است ـ و بنابر اين، اطلاقى نداشته تا تقييد آنها لازم باشد، بلكه حكم از آغاز، مقيّد بوده است، دلالت بر اطلاق نيز نخواهد داشت؛ زيرا اطلاق، بر خلاف ظاهر لفظ «قضاء» است و مراعات ظاهر لفظ «قضاء» با اطلاق، منافات دارد و با اين حال، نمى‌توان به اصالة الاطلاق تمسّك جست. (٥٢)

پاسخ: اوّلاً، وجه عمل به اين روايات، منحصر به حمل آنها بر تعبّد در امور تكوينى نيست، بلكه ممكن است عمل به آنها از باب توسعه موضوع حكم شرعىِ وجوب روزه باشد. تحقّق رؤيت هلال در يك نقطه از زمين، به صورت صرف الوجود، براى ترتّب

(٥٢) محمد حسن قديرى، اعتبار اتفاق الافق فى اثبات رؤية الهلال. .