٢. ماه نجومى يا طبيعى: اين ماه قمرى، بر اساس گردش كره ماه از نقطه معينى به دور زمين و بازگشت آن به همان نقطه، محاسبه خواهد شد. مدت زمان اين گردش،٢٧ روز و ٧ ساعت و ٣٣ دقيقه است.

٣. ماه اقترانى يا اصطلاحى: اين ماه، عبارت است از زمان گردش كره ماه به دور زمين، از زمان اقتران آن با خورشيد، تارسيدن به اقترانى ديگر، و بر اساس شكل و درجه نورگيرىِ ماه از خورشيد محاسبه مى‌شود.

از آنجا كه دو حركت در اين گردش تأثير دارد، يكى حركت ماه به دور زمين و ديگرى حركت انتقالى زمين به دور خورشيد، اين گردش، طولانى‌تر از گردش نجومى بوده و مدت آن، ٢٩ روز و ١٢ ساعت و ٤٤ دقيقه است.

ابوريحان بيرونى مى‌گويد:

ماه قمرى، دو قسم است: ماه طبيعى و ماه اصطلاحىِ قراردادى. ماه طبيعى، مقدار زمانى است كه كره ماه از نقطه‌اى ـ مثلاً از موقعيت يك ستاره ـ گردش خود را شروع مى‌كند و در جهت مشرق يا مغرب، از خورشيد دور مى‌شود تا دو باره به همان نقطه يا موقعيت نخست باز گردد. ماه اصطلاحى، به لحاظ شكلها و درجات درخشش و نورگيرىِ كره ماه از خورشيد محاسبه مى‌شود... مقدار اين ماه، بيست و نه روز و نيم و چند دقيقه است. مجموع دو ماه، پنجاه و نه روز است. مردم، يكى را سى روز و ديگرى را بيست و نه روز قرار داده‌اند. اين شيوه اندازه‌گيرى، وَسَطى (ميانى) نام دارد. (١٧)

اما پاسخ بخش پايانى سخن محقق اردبيلى كه گفته است «مكلّف بايد به رؤيت هلال و حلول ماه، همچون اوقات نماز بنگرد؛ طلوع فجر درشهرى، مستلزم وجوب نماز صبح در شهر ديگرى كه هنوز در آن، فجر ندميده است، نخواهد بود؛ هر چند مكلّف با دليل يا با

(١٧) ابوريحان بيرونى، التفهيم لأوائل صناعة التنجيم، ص ٢٢٠.