اما پاسخ بخش دوم سخن او كه مى‌گويد: «مفروض آن است كه مكلّف با آگاهى از اختلاف افق، مى‌داند كه رؤيت در آن شهر، مستلزم امكان رؤيت در اين شهر نيست، بلكه گاهى ممتنع است»،نيز از مطالب گذشته معلوم است. اينكه رؤيت در يك شهر، مستلزم امكان رؤيت درشهر ديگر نيست، در صورتى مانع از تحقّق ماه است كه «امكان رؤيت در هر شهر خاصى» در مفهوم ماه اخذ شده باشد. در چنين صورتى «ماه» امرى نسبى است و برحسب اختلاف شهرها و مكانهاى مختلف، متفاوت است؛ بلكه گاهى به لحاظ زمان نيز نسبى است؛ زيرا امكان رؤيت در هر ماهى با ماه ديگر، متفاوت است. اما هرگاه بگوييم آنچه در مفهوم «ماه» اخذ شده، رؤيت هلال در هر شهرى است كه با شهر ديگر، شب مشترك داشته باشد، ماه براى همه اين شهرها تحقّق يافته و امرى نسبى نخواهد بود، بلكه همواره ماه در آن نيمكره زمين كه با نقطه رؤيت در شب، مشترك باشد، محقّق است. بر خلاف نيمكره ديگر كه در وضعيت روز قراردارد، اين روز، روز نخست ماه جديد در آن نيمكره نيست، بلكه روز آخر ماه پيشين است. تقسيم زمين به نيمكره شب و نيمكره روز، اگر چه بر حسب نقاط كره زمين، از ماهى به ماه ديگر، متفاوت است، اما ملاك و معيارى تكوينى و واقعى است و ربطى به تقسيمات و نامگذاريهاى جغرافيايى ندارد. در اين باره، توضيح بيشترى خواهد آمد.

بخش سوم سخن محقق اردبيلى كه گفته است «اگر مكلّف به اختلاف آفاق توجه نداشته باشد، گاهى ملزم به روزه كمتر از بيست و نه روز مى‌شود»، با دقّت نظرى كه وى داشت، شگفت به نظر مى‌رسد. مسئله، برعكس است؛ لازمه قول مشهور، آن است كه گاهى ماه قمرى، كمتر از بيست و نه روز شود. اگر مكلّف در يوم الشك، در شهرى باشد كه هلال رؤيت نشده يا رؤيت آن ممكن نباشد، بنابر قول مشهور، ماه رمضان نسبت به او واقعاً محقّق نشده و نه روزه آن روز بر او واجب است ونه قضاى آن. اگر همين مكلّف به شهرى مسافرت كند كه در يوم الشك، هلال در آنجا ديده شده بود و اتفاقاً اين مكلف در اين شهر، هلال ماه شوال را در شب بيست و نهم رؤيت كند، ماه رمضان نسبت به او واقعاً بيست و هشت روز خواهد بود.اما بنا بر نظر مخالف مشهور، چنين نيست، بلكه از همان