١. اين تعاريف، درصدد بيان تعريف شرعىِ خاص و متفاوت با تعريف تكوينى عرفى ـ عام يا خاص ـ از پديده‌هاى طبيعى است؛ خواه الفاظ و اسمهايى كه شرع در اين معنا به كار برده است، به حدّ حقيقت شرعيه رسيده يا نرسيده باشد. بنابر اين، همان گونه كه حيض تكوينى، تعريف خاصّ خود را در علم پزشكى دارد، حيض شرعى نيز تعريف شرعى خود را داراست.

٢. تعريفهاى شرعى، درصدد بيان ماهيت حقيقى و دقيق امور تكوينىِ عرفى است و از آنجا كه اين مفاهيم، دقيق است و نظر سطحىِ عرفى، گاه در آنها به خطا مى‌رود، در شأن شارع است كه اين گونه مفاهيم تكوينىِ عرفى را هرگاه متعلّق احكام شرعى و مورد نياز مردم باشد، تعريف و تبيين كرده و فهم سطحىِ عرفى را تصحيح كند. در اين صورت، بيان شرعى، حجّت است و اگر علم به صدور آن از شارع داشته باشيم، موجب قطع به صحّت اين تعريف مى‌شود و اگر تعريف اهل فنّ بر خلاف آن باشد، يا خطاست و يا حمل بر اصطلاح خاص مى‌شود؛ چنان كه در مورد تعريف ماه نجومى گفته شد.

بر متتبّع آگاه پوشيده نيست كه تعريفهاى شرعى از امور تكوينى، به هر دو گونه ياد شده در فقه وجود دارد.

بنابر اين، درست نيست كه مفاد روايات مزبور در باره پديده‌هاى تكوينى، از قبيل مبدأ فجر و زوال و غروب يا مبدأ ماه قمرى، كنار گذاشته شود، به صرف ادّعاى اينكه اين امور، پديده هايى تكوينى است و تعبّد در آنها راه ندارد و بايد در آنها به اهل فن رجوع كرد.

علاوه بر اين، كسانى كه مى‌گويند: عرف و تكوين خارجى و اهل فن، با تعريفى كه در روايات مذكور از ماه قمرى آمده است، همراهى ندارد، در باره تعريف ماه قمرى كه در نظريه مشهور آمده است، چه مى‌گويند؟ و با اين فرض كه اهل فن، رؤيت هلال در شهر ديگررا، و لوهم افق نباشد، براى تحقّق ماه قمرى، كافى بدانند، آيا تعريف مشهور از ماه قمرى، تعبّد در امر تكوينى نيست؟ چگونه ممكن است حكم به وجوب روزه روزى كرد كه تكويناً از ماه رمضان نيست؟ مگر آنكه مقصود مشهور، حكم ظاهرىِ استصحابى به بقاى