حدیث حوزه - حدیث حوزه - الصفحة ٨٣ - پیآمدهای حکم وصیت از منظر قرآن و روایات
در آیۀ مزبور، وصیت به «معروف» مقید شده است. این قید به فردِ مسلمان، پاسداری از معروف را در ضمن وصیت متذکر میشود. صاحبان تفاسیر: تبیان، منهجالصادقین و جلالین، مراد از معروف را رعایت عدالت و انصاف و پرهیز از ظلم میدانند. شیخ طوسی میفرماید: «المعروف هو العدل الذی لایجوز أن ینکر و لا حیف فیه و لا جور.»[٢٦٨] در تفسیر مجمعالبیان و کاشف، معروف به معنای نیکو نزد اهل عرف آمده است. محمدجواد مغنیه میگوید: «المعروف ما یستحسنه أهل العرف.»[٢٦٩] در تفسیر نمونه، معروف به معنای شناختهشده برای عقل و خرد است. علامه طباطبائی نیز مینویسد: «مراد از معروف، همان معناى متداول یعنى احسان است.»[٢٧٠]
از مجموع این تفاسیر چنین برمیآید که وصیت باید بر اساس عرف پسندیدۀ جامعه و مورد تأیید عقل و شرع باشد. همچنین از این قید فهمیده میشود که وصیت باید عادلانه باشد، زیرا عرف جامعه، فطرت و ذوق سلیم اهل هر اجتماعی، اینکه هر صاحب حقی به حقوق خود دست یابد را نیکو میداند؛ علاوه بر این، در روایات نیز بر رعایت عدالت در وصیت تأکید شده است. امام باقر٧ میفرماید:
مَنْ عَدَلَ فِی وَصِیَّتِهِ کَانَ بِمَنْزِلَةِ مَنْ تَصَدَّقَ بِهَا فِی حَیَاتِهِ[٢٧١]؛
کسی که در وصیتش عدالت را رعایت کند، همانند این است که همان اموال را در حیات خود در راه خدا داده باشد.
رعایت عدالت در وصیت به این است که از حدود و احکامی که شرع مشخص کرده است، تجاوز نشود. بنا بر روایات، مقدار وصیت، محدود بوده و از یکسوم تا یکششمِ مال، متغیر است. در روایات آمده است:
عمار بن مروان از امام صادق٧ دربارۀ این آیه پرسید. فرمود: «خداوند براى صاحب مال، حقّى مقرر فرموده است.» عرض کردم: این حق، محدود و مشخص است؟ فرمود: «بله، حداقل یکششم و حداکثر آن، ثلثِ مال است که شخص میتواند براى خود وصیت کند.»[٢٧٢]
[٢٦٨]. التبیان فی تفسیر القرآن، ج٢، ص١٠٩.
[٢٦٩]. تفسیر الکاشف، ج١، ص٢٧٨.
[٢٧٠]. ترجمه تفسیر المیزان، ج١، ص٦٦٧.
[٢٧١]. الکافی، ج٧، ص٥٨.
[٢٧٢]. تفسیر العیّاشی، ج١، ص٧٢.