باور کند که آنچه دوست دارد، واقعیت است.[٤٨٨] انسان‌ها پس از انجام گناه، دو واقعیت را مشاهده می‌کنند؛ خشم خداوند که انسان را وعدۀ دوزخ می‌دهد و وعدۀ دروغینِ شیطان که غیرواقعی بوده و نتیجه‌ای برایش نداشته است. در این حالت، او زیانی بزرگ را از ناحیۀ دوست و دشمن مشاهده می‌کند.

مطابقِ سخنان امام سجاد٧، شیطان اطمینانی کاذب به دروغ‌ها ایجاد کرده و انسان‌ها را به جای وعده‌های قطعیِ خداوند، به وعده‌های پوچ خود مطمئن می‌سازد:

اللَّهُمَّ إِنَّا نَعُوذُ بِکَ... مِنَ الثِّقَةِ بِأَمَانِیِّهِ وَ مَوَاعِیدِهِ وَ غُرُورِهِ[٤٨٩]؛

خدایا! به تو پناه می‌برم... از تکیه کردن به آرزوها(ی شیطان) و وعده‌ها و فریبش و درافتادن به دام‌هایش.

٥. ایمنی دادن از عذاب و ترساندن از غیر عذاب

از راه‌هایی که شیطان برای انحراف فکریِ بندگان و سوق آن‌ها به ‌سوی گناه در اختیار دارد، آسان نشان دادن عذاب الهی است. او عذاب نامحدود و سخت خداوند را محدود و ایمن جلوه می‌دهد. شیطان به‌ جای ترساندن بندگان از قهر و عذاب الهی، از غیرخدا می‌ترساند. قرآن کریم در این باره می‌فرماید:

إِنَّمَا ذَالِکُمُ الشَّیْطَانُ یخَُوِّفُ أَوْلِیَاءَهُ فَلَا تخََافُوهُمْ وَ خَافُونِ إِن کُنتُم مُّؤْمِنِین[٤٩٠]؛

این فقط شیطان است که پیروانش را (با سخنان و شایعات بی‌اساس) می‌ترساند. از آن‌ها نترسید! و تنها از من بترسید، اگر ایمان دارید.

او از همین طریق، شجاعتی کاذب برای بندگان ایجاد کرده تا آن‌ها بر عذاب
الهی نترسیده و آن ‌را آسان و کم‌اهمیت بپندارند. امام سجاد٧ در این باره
می‌فرماید: «یُؤْمِنُنَا عِقَابَکَ وَ یُخَوِّفُنَا بِغَیْرِک»[٤٩١]؛ ما را از کیفرِ تو ایمن می‌سازد و از غیر
تو می‌ترساند.

بنابراین، شیطان زمانی که انسان باید به عذاب فکر کند و این فکر مانع گناهش شود، به رحمت بشارت می‌دهد و وقتی که باید به رحمت فکر کند و توبه نماید، به

[٤٨٨]. ر.ک: چرا مردان دروغ میگویند؟، ص‌٢٩٢.

[٤٨٩]. صحیفۀ سجادیه، دعای ١٧، ص‌٨٥.

[٤٩٠]. آل‌عمران، آیۀ ١٧٥.

[٤٩١]. صحیفۀ سجادیه، دعای ٢٥، ص‌١٢٢.