شیطان با فریب‌کاری و دور کردن بندگان از خدا، باعث انجام گناهان کوچک و بزرگ شده و غضب خدا را برای آن‌ها خریداری می‌کند؛ سپس در کمال ناباوری، بنده را در صحرای خشم الهی، تک و تنها رها می‌سازد! بدیهی است که این تلاش شیطان، در راستای اصلاح انسان‌ها نبوده و به ‌دنبال زمینه‌سازی، برای ناامیدی آن‌ها از رحمت خداوند است.

آنچه بیان شد، تلاش شیطان برای ایجاد انحراف در فکر و عقیدۀ انسان بود که در قالب هفت روش، از کلام امام سجاد٧ بیان گردید. تاریک نشان دادن مسیر حق، شبهه‌افکنی، ایجاد بدگمانی به رازقیتِ خداوند، وعده‌های دروغ، ایمنی دادن از عذاب و ترساندن از غیرعذاب، زیباسازیِ معصیت و سخت جلوه دادن طاعت و سرزنش، از تلاش‌های شیطان در لسان صحیفه هستند که منطبق با قرآن مجید است.

ب) تلاش برای انحراف عملی

کوشش شیطان گاهی برای انحراف اعمال انسان از مسیر بندگیِ خداوند است. انحراف عملیِ انسان، در جهل و غفلت و گاه انحرافات فکری و عقیدتی ریشه دارد. هدف شیطان نیز، عادی‌سازی گناه و تخریب رابطۀ انسان با معبود خود است. در ادامه، مواردِ تلاش‌های شیطان برای انحراف عملیِ انسان می‌آید.

١. وسوسه کردن

شیطان راه‌های گوناگونی برای انحراف عملیِ انسان دارد. او می‌خواهد به هر طریقی، انسان را از مسیر خود گمراه کند. یکی از این تلاش‌ها، وسوسه‌های اوست. «وسوسه» در لغت به معنای «زمزمۀ درونی و مخفی» است[٥٠٦] و در اصطلاح، حدیثِ نفسی است که به مرحلۀ عمل می‌رسد.[٥٠٧] واژۀ «وسوسه» غالباً به همراه شیطان استعمال شده تا جایی که در لغت، به شیطان نیز معنا گردیده است.[٥٠٨]

شیطان سعی دارد با وسوسۀ انسان‌ها، موجب کوتاهی در اعمال و انجام معصیت شده و انسان‌ها را از وادیِ بندگی، به راه شهوت بکشاند. شیطان، وسوسه را در دو

[٥٠٦]. ر.ک: لسان العرب، ج‌٦، ص٢٥٤.

[٥٠٧]. ر.ک: همان، ج‌٦، ص‌٢٥٥؛ الصحاح، ج‌٣، ص٩٨٨.

[٥٠٨]. ر.ک: تهذیب اللغة، ج‌١٣، ص٩٢.