تشخیص چهرۀ نفاق و منافق[٣٣٠] و شناخت نحوۀ تعامل با آنان، از جمله مسائل مهم و حساسی است که جامعۀ اسلامی در دوره‌های گوناگون به آن مبتلا بوده است؛ از این رو، ارائه راه‌کاری عملی و شیوه‌ای کاربردی در مواجهه با آنان، یکی از ضرورت‌هایی است که باید در مطالعات دینی مورد توجه و تأمل قرار گیرد؛ به‌خصوص آن‌که متون روایی و گزارش‌های تاریخی، حکایت از آن دارد که رفتار معصومان: با منافقان، بسته به شرایط مختلف، متفاوت بوده است.

این مقاله تلاش دارد تا با مقایسه میان شیوۀ مواجهۀ امیرمؤمنان٧ و رسول اکرم٦ با منافقان _ که در دو برهۀ زمانی متفاوت رخ داده است _ از سویی، اختلاف این
دو نوع رویکرد را مورد بررسی و تحلیل قرار دهد و از سوی دیگر، معیاری کارآمد
در مواجهه با جریان نفاق به دست دهد. البته در این باره آثاری نیز تألیف شده
است[٣٣١] که علی رغم ارائه مباحث ارزش‌مند، فاقد رویکرد مورد نظر در این پژوهش
بوده است.

الف) مواجهۀ رسول اکرم٦ با منافقان

برآیندِ مطالعۀ رفتارشناسی پیامبر اکرم٦ در برابر منافقان، این نکته را به دست می‌دهد که ایشان پدیدۀ نفاق را آسیبی اجتماعی _ روانی می‌دانستند و از مواجهۀ سیاسی و رسمی با آن پرهیز می‌فرمودند. گواه این مطلب، بهره‌گیری ایشان از ابزارهای روانی _ اجتماعی در مبارزه با این چالش[٣٣٢] و نیز برجسته شدن عناوین عمدتاً اخلاقی در

[٣٣٠]. مادۀ «نفق» در اصل به معنای پنهان‌کاری است؛ از همین رو، به کسی که خلاف آنچه آشکار است را پنهان می‌کند «منافق» گویند؛ معجم مقاییس اللغه، مادۀ «نفق». اما یکی از ظریف‌ترین تعابیری که در این باره بیان شده، تشبیهی است که بین رفتار منافق و لانه‌سازی موش صورت گرفته است. موش برای ساختن لانۀ خود، زمین را سوراخ می‌کند و به حدی پیش می‌رود که مجدداً به قشر زمین می‌رسد و آن را نازک می‌کند، ولی از بین نمی‌برد؛ هر موقع در لانه خوف و ترس برای او رخ داد، فوراً پوسته را برانداخته و از آن درب فرار می‌کند. در واقع، این حیوان در زمین دو سوراخ درست می‌کند؛ یکی، سوراخ آشکار که از آن‌جا داخل می‌شود و عرب به آن «قاصعا» می‌گوید و دیگری، سوراخ پنهان که از آن خارج می‌گردد و بدان «نافقا» می‌گویند؛ تهذیب اللغة، ج‌٩، ص١٥٦.

[٣٣١]. از جمله می‌توان به مواردی چون: کتاب سیرۀ رسول خدا و تاریخ تحول دولت و خلافت، تألیف رسول جعفریان و کتاب حزب علوی و حزب اموی، نگاشتۀ محسن حیدری اشاره کرد.

[٣٣٢]. برای نمونه، اجازۀ رسول اکرم٦ به منافقان برای شرکت نکردن در جنگ تبوک، از جمله مصادیق این رویکرد است؛ ر.ک: المیزان، ج‌٩، ص٢٨٥.