تحلیل رفتارهای پیامبر٦ در برابر منافقان است.[٣٣٣] رسول اکرم٦ در برخورد
با منافقان به گونه‌ای رفتار می‌کردند که نتیجة آن، انزوای اجتماعی منافقان
و مصونیت‌بخشی به جامعۀ اسلامی از تأثیرگذاری منفی آنان بود؛ البته گاه به
جهت جلوگیری از فتنه‌انگیزیِ آنان، به اِعمال خشونت دست می‌زدند، ولی هیچ‌گاه به قتل آنان اقدام نفرمودند. در ادامه، به شیوه‌های مواجهۀ رسول اکرم٦ با منافقان ‌پرداخته می‌شود.

١. مدارا با منافقان

«مدارا» یکی از اصول عملیِ سیرۀ رسول اکرم٦ بود و در تمام شئون زندگی ایشان ظهور داشت.[٣٣٤] یکی از الگوهای رفتاری پیامبر٦ در برابر منافقان نیز مدارا بود. ایشان با وجود تحریکات فراوانِ منافقان، بر آنان سخت نمی‌گرفتند و اعمال خشونت نمی‌کردند، در عین آن‌که اوضاع را تحت کنترل داشته و مدیریت می‌فرمودند؛ چنان‌که فیض کاشانی در تفسیر الصافی به نقل از امام صادق٧ آورده است:

انّ رسول‌الله٦ لم‌یقاتل منافقاً قطّ إنّما کان یتألّفهم؛

رسول خدا٦ هیچ‌گاه با منافقی جنگ نکرد، بلکه پیوسته در تألیف قلوب آنان می‌کوشید.[٣٣٥]

طبرسی; نیز در تفسیر آیۀ: Gیا ایها النّبی جاهد الکفار و المنافقینF[٣٣٦] چنین نگاشته است که جهاد با کفار به صورت جنگ و کشتن است و جهاد با منافقان، گفتن سخنانی است که آنان را از کارهای زشت بازدارد.[٣٣٧] برخی از مصادیق رفتارهای

[٣٣٣]. این برداشت را می‌توان از غلبۀ عناوین موضوعاتی که از رسول اکرم٦ به ما رسیده است، به دست آورد. برای آگاهی بیشتر، مراجعه به بخش هفتم حکمتنامۀ پیامبر اعظم٦ بسیار مفید است. هنگامی که عوامل سازندۀ جامعه از کلمات پیامبر اعظم٦ استقرا می‌شود، عناوینی چون: الفت و دوستی، نقش مهرورزی در تأسیس حکومت اسلامی و تشویق به ترک جدال و اختلاف و... به دست می‌آید. این عناوین می‌تواند تا حدودی فضای حاکم بر عصر نبوی٦ را به تصویر بکشد.

[٣٣٤]. واژۀ «مدارا» در لغت به معنای نرم‌خویی (ر.ک: لسان العرب؛ تاجالعروس) و در اصطلاح به نوعی رفتار مسالمت‌آمیز اطلاق می‌گردد که در شماری از آیات و روایات، با تعابیر مختلفی از قبیل مداهنه، رفق و... به کار رفته است؛ ر.ک: قلم، آیه ٩؛ تفسیر القرآن العظیم (ابن‌أبی‌حاتم)، ج‌٩، ص٢٩٩٢.

[٣٣٥]. تفسیر الصافی، ج٢، ص٣٥٨.

[٣٣٦]. تحریم، آیۀ ٩.

[٣٣٧]. مجمعالبیان فی تفسیر القرآن، ج‌١٠، ص٤٧٨.