حدیث حوزه - حدیث حوزه - الصفحة ٦ - اعتبارسنجیِ مصادر و اسناد روایات اسلامی آفرینش حوا
مقدمه
چگونگیِ آفرینش حوا٣ از دیرباز تا کنون، ذهن عالمان اسلامی را به خود مشغول ساخته و بحثها و اختلافاتی جدّی را پدید آورده است. ریشۀ این بحثها را میتوان در روایاتی دانست که محدثان فریقین در کتب روایی خویش بیان کردهاند؛ روایاتی که ظاهر آنها، آفرینش حوا٣ از دندۀ چپ آدم٧ یا باقیماندۀ گل او را به ذهن متبادر میسازد. موضع عالمان اسلامی در مقابل این گروه از روایات، تأثیری جدی بر تفسیر آیات دربارۀ آفرینش انسان و همچنین احکامالنساء داشته است. با توجه به تنوع نگرش دانشمندان علوم اسلامی به این روایات لازم است روایات موجود، پس از جمعآوری، مورد بررسی دقیق و آسیبشناسی قرار گیرند تا حقیقتِ امر روشن شود. آنچه در این مجال مدنظر قرار داده خواهد شد، آسیبشناسی اسناد و مصادر روایت در جوامع روایی فریقین است و بررسی متون آنها، به دلیل طولانی شدن مقاله، نیازمند پژوهشی مستقل خواهد بود.
پیشینۀ پژوهش
بررسی احادیث آفرینش حوا٣، در شمار موضوعاتی قرار میگیرد که از گذشته تا کنون مورد توجه بسیاری از عالمان شیعه و اهلسنت قرار داشته است، به گونهای که غالب تفاسیر فریقین در هنگام بررسی این دسته از آیات، موضع خویش دربارۀ روایات آفرینش حوا٣ را بیان داشتهاند. از بررسی اجمالی متون و منابع موجود، پنج دیدگاه ذیل به دست آمد:
١. پذیرش: نصگرایان فریقین، ظاهر این روایات را پذیرفته و هیچگونه تأویلی را برنتافتهاند و گاه ظاهر آیۀ نخست سورۀ «نساء» را بر آفرینش حوا٣ از دندۀ چپ آدم٧ حمل کردهاند.[٣] در این میان، تعدادی از بزرگان شیعه نیز آنها را به عنوان احتمال، در معنای آیات مطرح کردهاند.[٤]
٢. نفی صدور: شماری از عالمان شیعه و برخی علمای اهلسنت، صدور این دسته
[٣]. ر.ک: تاج التراجم فی تفسیر القرآن للأعاجم، ج٢، ص٧٩٧؛ الجامع لأحکام القرآن، ج١، ص٣٠٢؛ التفسیر المظهری، ج٣، ص٤٤٣؛ بیانالمعانی، ج١، ص٤٦٨.
[٤]. ر.ک: جوامع الجامع، ج١، ص٤٨٨؛ تفسیر القرآن الکریم، ص١٨٩؛ إرشاد الأذهان إلی تفسیر القرآن، ص٤٦٤؛ تفسیر اثناعشری، ج٤، ص٢٦٥.