حدیث حوزه - حدیث حوزه - الصفحة ١٣١ - بررسی مصداق اهلبیت و مفهوم «اراده» در آیۀ تطهیر

می‌آید که این بخش از آیه، به صورت مستقل نازل شد و پیامبر٦، خمسۀ ‌طیبه را زیر عبا جمع و آیه را تلاوت فرمودند؛ حتی مدتی طولانی، پیامبر٦ ایشان را به این آیه می‌شناساند. بنابراین، آیۀ تطهیر پس از نزول، به دستور حضرت در بین آیات قرار گرفت، زیرا مسلّم است که ترتیب کنونیِ آیات طبق نزول نیست.[٤٢٩] روشن‌ترین نمونه، آیات ناسخ و منسوخ در قرآن است.

بنابراین، زمانی که دو شرطِ پیوستگی ظاهری و ساختاری کلام و وحدت موضوعی تحقق داشته باشد، قرینۀ سیاق وجود دارد؛ خواه شرط نخست آن از طریق وحدت زمانی نزول آیات تحقق یابد یا این‌که از طریق پیامبر٦ جای‌گزین شده باشد. نکتۀ دیگر این‌که بسیارى از روایات و به‌خصوص آنچه از ام‌سلمه روایت شده است، تصریح دارد بر این‌که آیۀ تطهیر، مخصوص پنج تن است و در واقعۀ جداگانه‌ای نازل شده است؛ حتى کسانی هم که آیۀ تطهیر را مخصوص همسران رسول خدا٦ می‌دانند (مانند عکرمه و عروه) بیان نکرده‌اند که آیه در ضمن آیات دیگر نازل شده است.[٤٣٠]

ب) مفهوم ارادۀ ‌الهی

اصطلاح‌های «ارادۀ تکوینی» و «ارادۀ تشریعی» در زمان نزول قرآن و حتی قرن‌ها پس از آن دیده نمی‌شود و در جملات معصومان: نیز به «ارادة حتم» و «ارادة عزم» تعبیر می‌شود.[٤٣١] در زمان‌های متأخر، برای ارادۀ خداوند دربارۀ اشیا و افعالی که خود ایجاد می‌کند، ارادۀ ‌تکوینی و دربارۀ افعالی که با تشریع و جعل قانون از انسان طلب می‌کند، ارادۀ تشریعی جعل شده است.[٤٣٢]

اشاعره، همۀ امور را منتسب به خدا دانسته و معتقدند، چون قدرت و ارادۀ انسان مخلوقِ خداست، پس قدرتِ صدور هیچ فعلی را از خود ندارند و قصد و نیت انجام کاری را بر اساس انتخابی که خداوند در آن‌ها به وجود می‌آورد، انجام می‌دهند[٤٣٣]؛ در مقابل، معتزله قدرت مطلق خدا را محدود به ماسوای افعال اختیاریِ انسان دانسته و


[٤٢٩]. ر.ک: تلخیص ‌التمهید فی علوم القرآن، ص٣١٩.

[٤٣٠]. المیزان، ج١٦، ص٣١٢.

[٤٣١]. «إِنَّ لِلهِ إِرَادَتَیْنِ وَ مَشِیئَتَیْنِ إِرَادَةَ حَتْمٍ‌ وَ إِرَادَةَ عَزْم»؛ اصول کافی، ج١، ص١٥١.

[٤٣٢]. اللوامع الالهیه، ص٥١٦.

[٤٣٣]. شرح المواقف، ج٨، ص١٤٥.