شاید اساس تفاوت شیوۀ مواجهۀ امیرمؤمنان٧ با رسول اکرم٦ در این مطلب خلاصه شود که امام علی٧ دست به قتال با منافقان زد؛ کاری که هرگز در زمان رسول اکرم٦ اتفاق نیفتاد. در واقع، امیرمؤمنان٧ راه درمانی برای منافقانی چون معاویه، جز زبان شمشیر نمی‌شناخت و حتی در پاسخ اشخاصی که این واقعیت را درک نمی‌کردند، فرمود:

من بارها جنگ با معاویه را بررسى کرده، پشت و روى آن را سنجیده‌ام؛ دیدم راهى جز پیکار یا کافر شدن به آنچه پیامبر٦ آورده، باقى نمانده است.[٣٦٠]

ابن‌ابی‌الحدید نیز با تفطن به این نکته، پس از نقل نامه‌های حضرت به معاویه
آورده است:

کسی که به مضمون این نامه‌ها توجه کند، می‌داند که آن وضعیت، قابل علاج و تدبیر نبود و حضرت علی٧ چاره‌ای جز استفاده از زور شمشیر نداشت و خود وی از آنچه انجام داد، از همه‌کس آگاه‌تر بود.[٣٦١]

نتیجه‌گیری

١. رسول گرامی اسلام٦ و امیرمؤمنان٧، در دو دورۀ مختلف با پدیدۀ نفاق مواجه بوده و برای انزوا و سرکوب آن تلاش کردند.

٢. اصلی‌ترین رویکرد پیامبر٦ در مواجهه با منافقان، مدارا بود و ضمن مبارزه با شایعه‌پراکنی، سعی در انزوا و کنترل فعالیت‌های آنان داشتند، اما امیرمؤمنان٧ علاوه بر افشا‌گریِ ماهیت منافقان، با استفاده از ابزار تهدید و مبارزۀ مستقیم، چهرۀ دیگری از مواجهه با منافقان را به تصویر کشید.

٣. جهاد با منافقان در معنای عامّ خود، درجاتی دارد که تحقق هر مرحله، شرایط خاص خود را می‌طلبد و عمل به این واجب، به هر یک از مصادیق آن محقق می‌شود. بر اساس شواهدی که از متون تفسیری و روایی به دست می‌آید، امیر‌مؤمنان٧ و رسول

[٣٦٠]. نهجالبلاغه (صبحی صالح)، خطبۀ ٤٣.

[٣٦١]. شرح نهجالبلاغه، ج٢، ص٥٥٩.