حدیث حوزه - حدیث حوزه - الصفحة ٨ - اعتبارسنجیِ مصادر و اسناد روایات اسلامی آفرینش حوا
اسناد نیز اشاره کرده است. خانم فرجامی نیز در کتاب زنان قرآنی از حوّا تا مریم٣، این روایات را مورد بررسی قرار داده است.
آنچه در اینگونه از پژوهشها کمتر مورد توجه میباشد، بررسی مستقل اسناد احادیث و همچنین توجه به منابعی است که این روایات را ذکر کردهاند؛ در نتیجه، این پژوهش به هدف بررسی و آسیبشناسی این روایات، به لحاظ سندشناسی و مصدرشناسی نگارش یافته است.
گونهشناسی روایات
بررسی منابع روایی شیعه و اهلسنت،
دو دسته از روایات را در این موضوع
مشخص میسازد؛ دستۀ اول روایاتی هستند که بر خلقت حوا٣ از
دندۀ آدم٧
اشاره دارند. این موضوع که در منابع روایی شیعه و اهلسنت
مشترک است، زیرمجموعههای کوچکتری نیز دارد. ٢٦
روایت[٩] در
شیعه و هشت روایت در
[٩]. برای نمونه به چند مورد اشاره میگردد:
_ «أَبِیعبدالله٧ قَالَ: سُمِّیَتِ الْمَرْأَةُ مَرْأَةً لِأَنَّهَا خُلِقَتْ مِنَ الْمَرْءِ یَعْنِی خُلِقَتْ حَوَّاءُ مِنْ آدَمَ»؛ امام صادق٧ فرمودند: زن را زن نامیدند، زیرا از مرد آفریده شده است؛ یعنی حوّا از آدم خلق شد.
_ «سُئِلَ أَبُوعبدالله٧ وَ أَنَا حَاضِرٌ کَمْ لَبِثَ آدَمُ وَ زَوْجُهُ فِی الْجَنَّةِ حَتَّى أَخْرَجَهُمَا مِنْهَا خَطِیئَتُهُمَا فَقَالَ: انَّ اللهَ تَبَارَکَ وَ تَعَالَى نَفَخَ فِی آدَمَ٧ رُوحَهُ بَعْدَ زَوَالِ الشَّمْسِ مِنْ یَوْمِ الْجُمُعَةِ ثُمَّ بَرَأَ زَوْجَتَهُ مِنْ أَسْفَلِ أَضْلَاعِهِ ثُمَّ أَسْجَدَ لَهُ مَلَائِکَتَهُ وَ أَسْکَنَهُ جَنَّتَهُ مِنْ یَوْمِهِ ذلک...»؛ مردی از امام صادق٧ پرسید: آدم و حوا چه مدت در بهشت سکونت داشتند تا اشتباه آنان سبب اخراجشان گردید؟ فرمودند: خداوند پس از زوال آفتاب در روز جمعه، روح در آدم٧ دمید و در همان روز همسرش را از دندههای پایین آدم٧ بیافرید؛ سپس فرمان سجدۀ فرشتگان را صادر کرد و آنان را در بهشت اسکان داد... .
_ «جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ أَبِیهِ٧ أَنَّ عَلِیَّ بْنَ أَبِیطَالِبٍ٧ کَانَ یُوَرِّثُ الْخُنْثَى فَیَعُدُّ أَضْلَاعَهُ فَإِنْ کَانَتْ أَضْلَاعُهُ نَاقِصَةً مِنْ أَضْلَاعِ النِّسَاءِ بِضِلْعٍ وَرَّثَ مِیرَاثَ الرَّجُلِ لِأَنَّ الرَّجُلَ تَنْقُص أَضْلَاعُهُ عَنْ ضِلْعِ النِّسَاءِ بِضِلْعٍ لِأَنَّ حَوَّاءَ٣ خُلِقَتْ مِنْ ضِلْعِ آدَمَ٧ الْقُصْوَى الْیُسْرَى فَنَقَص مِنْ أَضْلَاعِهِ ضِلْعٌ وَاحِدٌ»؛ امام صادق٧ از پدرشان نقل کردهاند: امیرالمؤمنین٧ برای تعیین ارث افراد خنثی، دندههای آنها را میشمرد. اگر یک دنده کمتر از زنان داشت، به او ارث مردان میداد، زیرا مرد یک دنده کمتر از زن دارد و این نیز از آن جهت است که حوا٣ از دندۀ چپ آدم٧ خلق شد؛ لذا مرد یک دنده کمتر دارد.
_ «عَنْ أَبِیجَعْفَرٍ٧ قَالَ: کَانَ عُمُرُ آدَمَ٧ مِنْ یَوْمَ خَلَقَهُ اللهُ إِلَى یَوْمَ قَبَضَهُ تِسْعَمِائَةٍ وَ ثَلَاثِینَ سَنَةً وَ دُفِنَ بِمَکَّةَ وَ نَفَخَ فِیهِ یَوْمَ الْجُمُعَةِ بَعْدَ الزَّوَالِ ثُمَّ بَرَأَ زَوْجَتَهُ مِنْ أَسْفَلِ أَضْلَاعِهِ وَ أَسْکَنَهُ جَنَّتَهُ مِنْ یَوْمِهِ ذَلِکَ فَمَا اسْتَقَرَّ فِیهَا إِلَّا سِتَّ سَاعَاتٍ مِنْ یَوْمِهِ ذَلِکَ حَتَّى عَصَى اللهَ وَ أَخْرَجَهُمَا مِنَ الْجَنَّةِ بَعْدَ غُرُوبِ الشَّمْسِ وَ مَا بَاتَ فِیهَا»؛ امام باقر٧ فرمودند: عمرِ حضرت آدم٧ از زمانی که خدا او را آفرید تا وقتی که از دنیا رفت، ٩٣٠ سال بود و در مکه دفن گردید و روز جمعه بعد از زوال در او دمید. سپس همسرش را از پایینترین دندهاش ایجاد کرد و از آن روز در بهشتش مسکن داد؛ تنها شش ساعت در آن مستقر بود تا اینکه نافرمانی خداوند کرد و خدا آنها را پس از غروب آفتاب از بهشت بیرون کرد و شب را در آن نماندند.
_ «قال جعفر بن محمد الصادق:: فلما نام آدم٧، خلق الله من ضلع جنبه الأیسر ما یلی الشراسیف و هو ضلع أعوج، فخلق منه حواء...»؛ امام صادق٧ فرمودند: هنگامی که آدم٧ را خواب ربود، خدا از دندۀ طرف چپ آدم٧ که کج و سوی شکم است، حوا٣ را خلق کرد... .
_ «قَالَ رَسُولُ اللهِ٦: إِنَّمَا الْمَرْأَةُ کَالضِّلْعِ إِنْ أَقَمْتَهَا کَسَرْتَهَا...»؛ پیامبر٦ فرمود: زن همچون دنده میماند؛ اگر بخواهید آن را صاف کنید، میشکند.