حدیث حوزه - حدیث حوزه - الصفحة ٥٢ - بخاری و ابوحنیفه، دو جریان متقابل

منهج حدیثیِ بخاری

١. نقل احادیث به صورت حفظ و عدم کتابت حدیث: بخاری، احادیثی را که تحمل می‌کرد، کتابت نمی‌نمود، بلکه مدت‌ها بعد آن را یادداشت می‌کرد. محمد بن ازهر سجستانی می‌گوید:

در مجلس سلیمان بن حرب بودیم. بخاری نیز آن‌جا بود و احادیث را می‌شنید، ولی نمی‌نوشت. از سلیمان پرسیدند: بخاری چرا نمی‌نویسد؟! گفت: وقتی به شهر بخاری رفت، آنچه را حفظ کرده است، می‌نویسد؛ هم‌چنین گفته شده: بخاری می‌گفت: «چه بسا حدیثی را در بصره می‌شنیدم و در شام می‌نوشتم و چه بسا حدیثی را در شام می‌شنیدم و در مصر می‌نوشتم.» گفته شد: ای اباعبدالله! به طور کامل می‌نوشتی؟ پس سکوت کرد.[١٤٤]

٢. عدم تبحر در علم رجال‌ الحدیث: ذهبی معتقد است بخاری در رجال شام، خبیر نیست.[١٤٥] ابن‌عقده نیز می‌گوید: «یقع لمحمد الغلط فی اهل الشام»[١٤٦]؛ و ابن‌حجر در طبقات المدلّسین از او نام برده است.[١٤٧]

بخاری و آرای فقهیِ ابوحنیفه

بخاری که روش برداشتِ او از گزاره‌های دینی، با ابوحنیفه کاملاً متفاوت است، در الصحیح به نقد افکار و اندیشه‌های فقهیِ ابوحنیفه پرداخته است. افرادی از هر دو جریان فکری، در برابر این روش بخاری، عکس‌العمل نشان داده‌اند؛ برای مثال، ابن‌حجر، حامیِ تفکر اهل حدیث، در کتاب دفع الانتقاض فی الردّ علی العینی، به دفاع از بخاری پرداخته و به طعن‌های عینی بر بخاری در ردّ ابوحنیفه در کتاب عمدة القاری پاسخ داده است.[١٤٨]

بخاری در الصحیح، اقوال فقها را با تصریح به اسامی‌شان نقل می‌کند، اما رأی ابوحنیفه را با تعبیر «قال بعض الناس» نقل می‌کند، و این حاکی از موضع سلبی و


[١٤٤]. هدی الساری، ص١٩٤؛ تاریخ بغداد، ١١٠٢؛ تاریخ دمشق، ج٥٢، ص٦٥؛ سیر اعلام النبلاء، ج١٢، ص٤١١؛ تهذیب الکمال، ج١٦، ص٩٣.

[١٤٥]. تاریخ الاسلام، ج٧، ص٣٥٤ و ج‌٤٠، ص٨١.

[١٤٦]. النکت علی مقدمة ابنالصلاح، ج‌١، ص١٦٩.

[١٤٧]. طبقات المدلسین، ج‌١، ص٢٤.

[١٤٨]. الانتقاض فی الردّ علی العینی، ابن حجر المسقلانی احمد بن علی، ط الریاض.