حدیث حوزه - حدیث حوزه - الصفحة ٣٣ - واکاویِ فتوایی منسوب به شیخ مفید
او بسیار عابد و زاهد و اهل خشوع و تهجد بود و مداومت
بر علم و دانش داشت. جماعت بسیارى از محضر او بهره بردند. او بر تمام
شیعیان حق دارد. پدرش
در «واسط» زندگى مىکرد و به آموزگارى مىپرداخت و در «عکبرى» کشته شد. گفته
مىشود که عضدالدوله به ملاقات او مىشتافت و هنگام مریضى به عیادت او
مىرفت.[٨٩]
بررسی میزان اعتبار داستان
دربارۀ داستان مذکور و نسبت دادن آن به شیخ مفید، سؤالهایی مطرح است. پاسخ به این سؤالها میتواند صحت یا بطلان داستان را تأیید کند. سؤالها را در محورهای ذیل میتوان طرح کرد: منابع و یا مصادر داستان، از چه میزان اعتباری برخوردارند؟ آیا این جریان در دیگر آثار همسو و معتبر نیز منعکس شده است؟ خاستگاه فتوای اولیۀ شیخ مفید چه بوده است و آیا عالمان پیشین در این زمینه فتوا ندادهاند؟ در روایات اهلبیت: دربارۀ چنین امر ممکنی، چه سخنی به میان آمده است؟ پاسخ به این سؤالات میتواند اعتبار داستان پیشگفته را دربارۀ توقیع مورد بحث، بیشتر آشکار کند.
١. ضعف منبع توقیع
داستان مزبور و توقیع گزارششده در آن، در منابع کهن اعم از کتابهای حدیثی، تاریخی و یا تراجم و سرگذشتنامهها یافت نشد. قدیمیترین منبعی که در دست است و به نقل این داستان پرداخته، کتاب قصصالعلما از میرزامحمد بن سلیمان تنکابنی متوفای ١٣٠٤ قمری است. بنابراین، اولین منبعی که آن را گزارش کرده، به حدود ١٣٠ سال قبل بازمیگردد. با توجه به فاصلۀ زمانیِ این اثر تا جریان فوق، شایسته بود نویسنده، منبع این توقیع و داستان را اعلام کند که این کار صورت نگرفت. آیا میتوان به این داستان و گزارش که نویسندهای غیرفقیه با فاصلهای حدود نُهصد سال از شیخ مفید نقل کرده است[٩٠]، اعتماد کرد؟ چرا فردی دیگر آن را نقل نکرده و در منبعی معتبر و قابل اعتماد دیگری نقل نشده است؟ گفتنی است، منبعِ یادشده از جایگاه
[٨٩]. لسانالمیزان، ج٥، ص٣٦٨.
[٩٠]. ر.ک: قصصالعلماء، ص٣٨٤.