الهيات دانشنامه علائى - ابن سينا - الصفحة ٨٧ - (٣٠) پيدا كردن آنكه چون بود مر واجب الوجود را علم بچيزهاى بسيار بىآنكه اندر ذات وى بسيارى افتد؟

ما بود و نه بر قياس علم ما، و ديگر [١] كه اندر ما دو گونه علم است:

يكى بسيارى واجب كند [٢] و يكى نكند. آنكه بسيارى واجب كند ورا علم نفسانى خوانند، و آنكه واجب نكند و را علم عقلى خوانند، و شرح اين هر دو سپستر بحقيقت‌ [٣] گفته آيد، و ليكن‌ [٤] اينجا جمله‌اى بمثال بنماييم:

مردم عاقل كه او را با كسى مناظره بود يا مذاكره و آن كس بسيار سخنان بگويد كه آن همه را جواب بايد، يك خاطر اندر نفس وى موجود آيد كه وى بدان يك خاطر [٥] يقين دارد بجواب همه بى‌آنكه صورت جوابها اندر نفس وى جدا جدا ايستاده بوده‌ [٦] باشد. پس آنكه‌ [٧] بانديشه‌ [٨] و گفتار آيد از آن يكى خاطر اندر نفس صورت صورت بترتيب همى‌آيد و نفس بصورت صورت صورت نگاه همى‌كند و بفعل و را دانش دانش همى‌آيد [٩] و زبان از آن صورت حاصل عبارت همى‌كند، و اين هر دو دانش‌اند بفعل كه آن كس كه و را خاطر پيشين افتد؛ بيقين بود كه آن كس را همه جواب همى‌داند و آن دوّم نيز دانش بفعل است و آن پيشين دانش است بدان كه آغاز و سبب پيدا شدن صورتهاى عقلى است، و اين دانش‌ [١٠] فعلى‌ [١١] است، و آن ديگر [١٢] دانش است بدان كه پذيراى صورتهاى‌

[١] مل: دگر.

[٢] مل:- كند.

[٣] طم، مل: بحقيقت سپستر.

[٤] مج، مك ١: و لكن.

[٥] مل: بذات يك خاطر؛ طم، مل: بدان خاطر؛ مك ٢: بدان خاطر يك.

[٦] مك ٢، طم، مل:- بوده.

[٧] س، عس، چه: آنكه؛ طم: آنگه كه.

[٨] عس: بايستد.

[٩] مك ٢: دانش دانش همى‌افزايد.

[١٠] مج، مك ١: دانشى.

[١١] س، چه: فاعلى؛ مك ٢: فعل فاعلى.

[١٢] مل: آن دگر.