الهيات دانشنامه علائى - ابن سينا - الصفحة ٥٦ - (١٥) پيدا كردن حال سبب و مسبّب و علّت و معلول
و ليكن [١] اگر ندهد آن كار كه بهتر است بوى نكرده باشد و آن چيز كه [٢] تمامتر و اولاتر است نبوده باشد، و آنجا نقصان [٣] و كمى باشد. پس هر علّتى كه او را غرض است غرض تمامكننده ويست، و شايد كه علّتى بود كه ذات وى ذاتى بود كه از وى [٤] معلول لازم آيد نه مر غرضى را كه آن را جويد، و اين علّت [٥] و اين كنش برتر از چرا و غرض بود، و علّت دو گونه بود: يكى بحقيقت بود و يكى بمجاز، و بمجاز چنان بود كه وى آن [٦] نكرده بود و ليكن [٧] كارى كرده بود كه بحاصل شدن وى كاركننده ديگر را سامان كار كردى بجاى آمده باشد چنانكه مثلا كسى ستونى از زير سقفى برگيرد گويند: فلان سقف را بيفكند، و وى نيفكنده [٨] بود كه افكننده سقف آن گرانى است كه اندر وى است و ليكن [٩] و را آن ستون، سامان فرو افكندن همىنداد، پس چون از زير شد گرانى [١٠] كار خويش بكرد [١١]؛ و چنانكه گويند سقمونيا [١] خنكى آورد بدان كه صفرا [٢] [١٢] ببرد
[١] سقمونيا-Skammonia )يونانى) «او را بعربى محموده نامند. عصاره نباتى پر شير است كه شاخهاى بسيار از يك بيخ ميرويد و بقدر سه چهار ذرع بر زمين ميشود و در بعضى مكان گاه باشد كه راست ايستد ظاهرا و با رطوبت چسبنده، و برگش مثل برگ لبلاب و نرم و سبز و تر و باريكتر از آن و گلش سفيد و مستدير و ميان تهى و ثقيل الرائحة و بيخش سفيد و بقدر زردك عظيم حجم كوتاه و بد بو و پر از
رطوبت و چون ابتدا بيخ او را قطع كرده اطرافش را از خاك خالى كرده برگها فرش كنند رطوبت لبنى او در برگها جمع شده بردارند، بهترين اوصاف سبك وزن پر سوراخ شبيه باسفنج است كه زود ريزه شود و مايل بكبودى و زردى و سفيدى باشد و محلول او در آب سفيد شود و زبونترين او جرمغانى است كه از بلاد جرامغه خيزد و سياه او قتال است ...» (تحفه حكيم مؤمن) و رك: قانون ابن سينا. ادويه مفرده:
سقمونيا (قانون چاپ ١٢٩٥- ٩٦ ص ٢١٨).
[٢] يكى از اخلاط چهارگانه، زرداب.
دانشنامه علائى. علم برين ٧
[١] مج، مك ١، چخ: و لكن.
[٧] مج، مك ١، چخ: و لكن.
[٩] مج، مك ١، چخ: و لكن.
[٢] طم: چيزى كه.
[٣] مك ٢، طم: نقصانى.
[٤] مك ٢، طم: ازو.
[٥] چخ: علتى.
[٦] طم:+ كار.
[٨] طم: نه افكنده.
[١٠] مك ٢: گران.
[١١] مك ٢: كرد.
[١٢] مك ٢: صفرا را.