توضيح المباني في شرح مختصر المعاني - ذهنی تهرانی، سید محمد جواد - الصفحة ٢٣٦ - اقسام سجع

الف: سجع مطرّف و آن اينستكه فاصلتين از نظر وزن با هم مختلف باشند مانند آنچه در فرموده حقتعالى آمده:

ما لكم لا ترجون للّه وقارا و قد خلقكم اطوارا ( چرا شما مردم خداوند را بعظمت و وقار ياد نمى‌كنيد و حال آنكه او شما را بانواع و اطوار خلقت بيافريد).

شاهد در دو كلمه [وقار] و [اطوار] است كه در آخر فاصلتين واقع شده و تقابلشان با هم از قبيل سجع مطرّف مى‌باشد زيرا از نظر وزن با هم مختلف هستند.

ب: سجع ترصيع و آن اينستكه فاصلتين و وزن با هم مختلف نبوده بلكه تمام الفاظ در احد الفقرتين يا اكثر آنها از نظر وزن و تفقيه (توافق بر حرف آخر) با الفاظ واقع در فقره ديگر موافق باشند مانند:

فهو يطبع الاسجاع بجواهر لفظه و يقرع الاسماع بزواجر وعظه‌

يعنى: او بواسطه الفاظى كه شبيه به جواهر است سجع‌ها را زينت داده و بوسيله تهديدهائى كه در وعظش مى‌آورد گوش‌ها را مى‌كوبد).

در اين مثال تمام الفاظى كه در قرينه دوّم يعنى (و يقرع الاسماع بزواجر وعظه) آورده شده با الفاظ واقع در قرينه اوّل يعنى (يطبع الاسجاع بزواجر لفظه) از نظر وزن و قافيه موافق ميباشد).

البتّه همانطورى كه ملاحظه ميشود الفاظ واقع در ايندو قرينه از حيث حروف و لفظ با هم توافق ندارند.

ناگفته نماند اگر گوينده اين كلام بجاى [اسماع‌] ذان ميآورد عبارت مذكور شاهد بود براى سجع ترصيعى كه اكثر الفاظ دو قرينه با