توضيح المباني في شرح مختصر المعاني - ذهنی تهرانی، سید محمد جواد - الصفحة ١٣٠ - اقسام چهارگانه حسن تعليل

پس ذكر اين علّت در كلام موجب حسن تعليل گرديده، و از اين جهت كه صرفنظر نمائيم شاعر در بيت مذكور ممدوح را بكمال جود و كمال شجاعت چنان موصوف دانسته حتّى اين امر بر حيوانات گنگ و بيشعور نيز ظاهر و روشن مى‌باشد بحدّى كه اميدوارند از قبل جود و شجاعت ولى حظّى نيز نصيب و عائد ايشان بشود.

شرح فارسى:

توضيح‌

قوله: و هو اربعة اضرب: ضمير [هو] به حسن تعليل راجع است.

قوله: صارت محمومة: كلمه [محموم‌] يعنى تب‌دار.

قوله: تفوقه عليها: ضمير در [تفوقه‌] به عطائك و در [عليها] به سحاب راجع است.

قوله: اى فالمصبوب الخ: كنايه از اين‌كه صبيب صفت مشبهه بوده و بمعناى اسم مفعول مى‌باشد.

قوله: لما علم من انّه اذا توجه الخ: كلمه [علم‌] مجهول بوده و ضمير در [انّه‌] و [توجه‌] به ممدوح راجع است.

قوله: مع انّه وصف بكمال الجود: ضمير در [انّه‌] به ممدوح راجع است و كلمه [وصف‌] بصيغه مجهول بوده و ضمير نائب فاعلى در آن به ممدوح عود مى‌كند.

قوله: للحيوانات العجم: كلمه [عجم‌] يعنى گنگ و بيشعور

متن‌

و الثانية امّا ممكنة كقوله: